Jeronim De Rada — poeti që e mbajti Shqipërinë gjallë në Kalabri

Në Napoli, në vitin 1836, një djalë njëzet e dy vjeçar që kishte braktisur studimet e drejtësisë për shkak të kolerës botoi një libër të vogël në një gjuhë që, zyrtarisht, nuk ekzistonte në asnjë shtet. Libri quhej Poesie albanesi del secolo XV. Canti di Milosao, figlio del despota di Scutari. Gjuha ishte arbërisht — një variant i shqipes së Jugut, i ruajtur nga pesëqind vjet ngulim në Italinë e Jugut. Autori ishte Jeronim (Girolamo) De Rada. Shqipëria ende s'ekzistonte si shtet. As Rilindja s'kishte nisur në mënyrë të organizuar. Por letërsia moderne shqipe kishte sapo lindur, dhe kishte lindur në vendin më pak të pritur: në male të Kalabrisë.

Jeta. De Rada lindi më 29 nëntor 1814 në Macchia Albanese (Maqia, në arbërisht), një fshat arbëresh në provincën e Cosenzës, ku të parët e tij ishin strehuar pas rënies së Krujës dhe Shkodrës nën osmanët. I ati ishte prift i ritit bizantin të Kishës Katolike Italo-Shqiptare. U shkollua në Kolegjin e Shën Adrianit në San Demetrio Corone — zemra shpirtërore e botës arbëreshe — dhe më 1834 u regjistrua në Fakultetin e Drejtësisë në Napoli sipas dëshirës së të atit. Kolera e detyroi të largohej nga universiteti pa mbaruar; në vend të karrierës juridike, zgjodhi folklorin, letërsinë dhe agjitacionin kombëtar. Vdiq në Macchia më 28 shkurt 1903, 88 vjeç, i varfër dhe i rrethuar nga dorëshkrime.

Këngët e Milosaos. Canti di Milosao (1836), e njohur në shqip si Këngët e Milosaos, është një poemë e gjatë romantike për dashurinë e Milosaos, një bir trillimor i despotit të Shkodrës në shekullin XV, i cili kthehet nga Thesaloniku dhe në burimin e fshatit takon Rinën, bijën e bariut Kollogre. Është një poemë dashurie — por është edhe më shumë se kaq. De Rada e mori lëndën nga këngët popullore të grumbulluara që në fëmijëri, e përpunoi me një metrikë të afërt me endecasillabon italian dhe ndërtoi një hero që mban një Shqipëri ideale në ndërgjegjen e tij: atdhe, gjuhë, trashëgimi, nder. Milosao kthehet në një vend që nuk ekziston më në hartë, por që ekziston tek ai. Kjo është metafora themeltare e gjithë arbëreshëve: një atdhe që mbahet gjallë në gjuhë, sepse toka tashmë është humbur.

Më 1839 De Rada botoi Canti storici albanesi di Serafina Thopia, një poemë e dytë historike, të cilën do ta ripunonte dhe ribotonte disa herë deri më 1897. Në thelbin e saj, Serafina nuk është thjesht himn dashurie — është himn për bashkimin kombëtar, i lyer me ngjyra të shekullit XV kur principatat shqiptare rrëzohen një pas një. Nga viti 1837 filloi edhe projektin e tij më të madh, Skanderbeku i pafat, një cikël me dymbëdhjetë libra të cilit i punoi dyzet e dy vjet, nga 1837 deri më 1879; botoi vetëm pesë prej tyre. Dy drama historike, I Numidi (1846) dhe Sofonisba (1892), nuk patën jetë të gjatë skenike. Mbeti poeti, jo dramaturgu. Nga proza teorike ia vlen të përmenden Principi di estetica (1861) dhe Antichità della nazione albanese ed affinità con gli Elleni e i Latini (1864, me ribotime në '90) — tekste që provojnë të ngrenë një kornizë filozofike për identitetin arbëresh, duke e lidhur me pelazgët dhe botën mesdhetare të lashtë. Sot teza pelazge nuk qëndron shkencërisht, por si gjest intelektual ajo tregon se De Rada donte një Shqipëri që nuk fillonte me osmanët, por më herët.

Kauza. Për De Radën poezia nuk ishte çështje estetike; ishte çështje kombi. Më 1848 themeloi L'Albanese d'Italia, që konsiderohet periodiku i parë në gjuhën shqipe kudo në botë, me një tirazh prej 3,200 kopjesh. Më 1883, në Kosencë, nxori Fiàmuri Arbërit / La Bandiera Albanese — revistën që do të bëhej adresa kulturore e diasporës arbëreshe, e shkruar në një alfabet latin të shpikur prej tij. Organizoi kongresin e Arbëreshëve në Corigliano më 1895, i pari kongres i tillë i kësaj diaspore. Mbajti lidhje me rilindës të tjerë — Kamarda, Dara i Riu, Skiroi — dhe i shkruante me këmbëngulje inteligjencës shqiptare që ishte duke u formuar në Stamboll, Bukuresht, Sofje. Ideja e tij ishte e thjeshtë dhe e madhe: arbëreshët janë shqiptarë; shqiptarët janë një komb i vetëm; letërsia është dokumenti më i fortë i asaj njësie.

Kufijtë e pozicionit. Duhet të themi gjithashtu ç'nuk ishte De Rada. Nuk ishte intelektual modern në kuptimin që do të bëheshin disa rilindës më pas — nuk pati kontakt të drejtpërdrejtë me jetën politike shqiptare, nuk e foli kurrë shqipen e sotme letrare, dhe programi i tij politik, kur lexohet sot, bart njëfarë ekzaltimi romantik që më shumë se realpolitikë duket poezi e zgjatur në prozë. Arbërishtja e tij është një gjuhë e bukur që kërkon përkthyes edhe për lexuesin shqiptar të sotëm; Këngët e Milosaos botohet sot pothuaj gjithmonë me aparat filologjik, ose me version paralel në shqipen letrare. Kjo është pikërisht vlera — De Rada tregon se ç'ishte shqipja para standardizimit të 1972-shit, dhe gjallëron një variant që tani mbahet gjallë vetëm nga dhjetëra mijëra folës në Italinë jugore.

Nga të fillosh. Këngët e Milosaos, domosdoshmërisht, dhe më mirë në një botim dygjuhësh (arbërisht/shqip letrare) — Naim Frashëri jonë nuk ka çfarë t'i thotë këtij teksti nga afër. Pas saj, nëse dëshiron kontekstin, lexo studimet e Francesco Altimarit dhe Anton Nikë Berishës për Arbëreshët. Fiàmuri Arbërit tashmë është i digjitalizuar pjesërisht dhe të jep një portret të tërë të asaj shtypi diasporik të fundshekullit XIX — të qetë, serioz, të pashpërndarë në kitsch.

Trashëgimia. De Rada është tridhjetë vjet e tre ditë më i vjetër se Naim Frashëri. Kjo nuk është detaj statistikor; është fakti themeltar. Letërsia moderne shqipe nisi në Kalabri, jo në Prishtinë as në Korçë. Nisi me një libër dashurie të një djali që nuk kishte parë kurrë Shqipërinë, për një princ që nuk ekzistoi kurrë. Po nga ky paradoks — një komb i imagjinuar që prodhoi letërsinë e tij para se të prodhonte shtetin — vjen diçka shumë e rëndësishme për kuptimin tonë të vetvetes: ne jemi një popull që e mbajtëm në jetë gjuhën dhe nderin para se të kishim institucione për t'i mbajtur. Kjo nuk është romantizëm. Kjo është biografia jonë.

Burim: Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Girolamo_de_Rada); Shqipopedia (en.shqipopedia.org/jeronim-de-rada); RTSH Ndërkombëtar (rti.rtsh.al); Panorama (en.panorama.com.al/jeronim-de-rada); Britannica. — Redaksia ZHURMA