Andon Zako Çajupi — avokati i Kajros që bëri vendin të këndonte

"Fshati im i vogël, i ëmbël e i varfër / Më ke në kujtim si nëna që ka djalë." Vargjet më të lexuara në historinë e poezisë shqipe nuk u shkruan në Shqipëri. U shkruan në një vilë të Heliopolisit, periferia e verdhë e Kajros, nga një avokat që kishte diplomuar në Gjenevë, punonte për një firmë gjermane dhe kurrë nuk qëndroi më shumë se pak muaj radhazi në Zagori pas vdekjes së të shoqes. Andon Zako Çajupi ishte një diasporas. Vepra e tij kryesore, Baba Tomorri (Kajro, 1902), është një përmbledhje e shkruar larg atdheut, për atdheun, dhe për një publik që pjesërisht nuk ishte në atdhe.

Jeta. Çajupi lindi më 27 mars 1866 në Sheper të Zagorisë së Sipërme, në një familje tregtare që kishte pasuri në duhan dhe lidhje tregtare në gjithë Perandorinë Osmane, Italinë dhe Europën Perëndimore. Shkollimin fillor e bëri në një shkollë greke të krahinës — detaj ky që e ndjeu gjithë jetën, sepse shqipja e tij letrare u formua më vonë, jo në shkollë. Më 1882, familja e dërgoi në Aleksandri të Egjiptit, ku për pesë vjet studioi frëngjisht te Sainte Catherine des Lazaristes. Më 1887 shkoi në Gjenevë, ku mori diplomën e drejtësisë dhe u martua me një zvicerane, Eugjeninë, me të cilën pati djalin Stefan. Eugjenia vdiq më 1892. Çajupi u kthye në Shqipëri shkurtimisht më 1894, e pastaj u vendos në Kajro, ku përfaqësoi një firmë ligjore gjermane. Pasi humbi një proces të madh gjyqësor, u tërhoq në vilën e Heliopolisit dhe iu përkushtua letërsisë dhe lëvizjes kombëtare. Vdiq në Heliopolis më 11 korrik 1930. Eshtrat iu kthyen në Shqipëri më 1958.

Baba Tomorri dhe vepra e tij. Baba-Tomorri, botuar në Kajro më 1902, është ndarë në tri pjesë: Atdheu, Dashuria dhe Përralla të vërteta e të rreme. Titulli i referohet mali Tomor si figurë simbolike mitologjike. Poezia Fshati im, që hap seksionin Atdheu, ka hyrë në çdo abetare shqiptare të shekullit XX. Moj Shqypni, moj e mjera Shqypni është një tjetër — por ndryshe nga thirrja e Pashko Vasës, Çajupi i shton një hollësi familjare, pothuajse intimë, asaj ankese kombëtare. Në seksionin Dashuria, vargjet për gruan dhe për vajzën e vdekur kanë një butësi që i mungon Naim Frashërit dhe, në pjesë, Rilindjes në tërësi. Te Përrallat, Çajupi provon humorin dhe satirën — një element që e bën të veçantë midis bashkëkohësve.

Pas Baba Tomorrit, Çajupi shkroi edhe drama. Burri i dheut (1907) është një dramë për Skanderbeun — e pashmangshme për një rilindës, por e ndërtuar me kujdes për ritmin skenik. Pas vdekjes (1910) është komedi. Katërmbëdhjetë vjeç dhëndërr, e botuar pas vdekjes, sulmon zakonin e martesave të rregulluara dhe ka mbetur deri sot në repertorin e teatrove shqiptare si një nga komeditë më të jetueshme të traditës kombëtare. Çajupi përktheu edhe pjesë nga La Fontaine-i, që u futën në shkollat shqipe pas Pavarësisë.

Pozicioni mes Rilindjes dhe modernitetit. Kritika shqiptare ka thënë gjatë se Çajupi është "poeti më i madh shqiptar pas Naim Frashërit." Kjo formulë duhet marrë me kujdes. Çajupi nuk është epigon i Naimit; ai është tjetër gjë. Kur Naimi shkruan atdhedashurinë, e shkruan si mësues i kombit — me ton profetik, me frymë fetare, me skemë bektashie. Çajupi e shkruan si njeri që ka ikur nga fshati, që e kujton fshatin nga një vilë në shkretëtirë, dhe që e mëson veten me shqipen letrare sa është. Zëri i tij është më i ulët, më personal, më i pranishëm te detaji — "nëna që ka djalë," jo "shqiptari që ka mëmëdhe." Kjo nuk është dobësi; është një hap drejt atij tingulli modern që letërsia shqipe do ta arrinte plotësisht vetëm më pas, me Migjenin dhe Poradecin.

Ai gjithashtu nuk ishte vetëm poet. Ishte organizator i diasporës: anëtar aktiv i Vëllazërisë së Egjiptit më 1902, i cili mbështeti financiarisht dhe ideologjikisht lëvizjen për pavarësi. Më 1898, në gazetën Albania të Faik Konicës, botoi artikuj në mbrojtje të alfabetit latin për shqipen — pozicion i cili do të vinte në vend më 1908, në Kongresin e Manastirit. Kajro, me kolonitë e saj shqiptare, ishte një qytet tjetër Bukuresht apo Boston: një vend ku kombi ndërtohej jashtë vendit.

Nga të fillosh. Baba Tomorri është i shkurtër — një mbrëmje leximi. Mos e lexo në antologji; gjej një botim të plotë, sepse struktura e tri seksioneve ka kuptim. Pastaj Katërmbëdhjetë vjeç dhëndërr, nëse e ke mundësinë, në skenë — është komedi që funksionon vetëm me aktorë të gjallë. Dhe, nëse ti je lexues i vjetër i Rilindjes, merre Çajupin dhe Naimin në paralele: pesë faqe Naim, pesë faqe Çajup. Do të dëgjosh se si një gjuhë letrare lind nga dy rregjistra krejtësisht të ndryshëm të së njëjtës çështje.

Trashëgimia. Shkolla, teatro dhe rrugë në Tiranë, Korçë, Prishtinë dhe Sheper mbajnë emrin e tij. Një pjesë e konsiderueshme e repertorit të teatrove shqiptare ende vjen nga Katërmbëdhjetë vjeç dhëndërr dhe Pas vdekjes — komedi që funksionojnë në skenë sot për të njëjtën arsye që funksionojnë komeditë e Moliere-it: sepse tipat njerëzorë që tallen — plaku zilexhi, vjehrra dominuese, djali i pafuqishëm — nuk kanë ndryshuar shumë nga Zagoria e 1910-ës. Por këto janë ornamentale. Trashëgimia reale e Çajupit është se ai provoi — para pavarësisë, nga një vilë egjiptiane, nga mirësia e një jete të qetë — se poezia shqipe mund të kishte peshë botërore dhe intimitet familjar në të njëjtin varg. Dhe më tej, se mund të shkruhej në një shqipe letrare të saktë nga dikush që nuk kishte marrë kurrë arsim formal në atë gjuhë. Kjo vetë është një deklaratë për kombin: gjuha nuk është privilegj i shkollës; është privilegj i dëshirës. Ajo çka dimë për zemrën shqiptare të fundshekullit XIX, e dimë shumë prej saj nga ai. Kjo është mjaft.

Burim: Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Andon_Zako_Çajupi); Shqipopedia (en.shqipopedia.org/andon-zako-cajupi); Votra Magazine (votramagazine.com/beyond-borders-andon-zako-cajupis-tale); Goodreads (goodreads.com/book/show/15832798-baba-tomorri). — Redaksia ZHURMA