Kulla e Dukagjinit: guri që mbrojti gjakun dhe strehoi mikun

Në Rrafshin e Dukagjinit shtëpia e shqiptarit u ndërtua si kështjellë. Mes viteve 1750 dhe 1910 u ngritën atje rreth 2.000 kulla — banesa guri me dy a tre kate, me mure të trasha, me dritare të vogla e të larta dhe me një derë të vetme që ruhej. Nuk ishin pallate feudale as fortifikime ushtarake: ishin shtëpi familjare, të menduara njëkohësisht për të strehuar një familje, për ta mbrojtur atë gjatë gjakmarrjes dhe për të pritur mikun sipas një kodi që e vinte mikpritjen mbi sigurinë e vetë të zotit të shtëpisë.

Pse ka rëndësi

• Rreth 2.000 kulla u ngritën në Kosovë mes viteve 1750 dhe 1910; forma është e Rrafshit të Dukagjinit — Juniku, Isniqi, Deçani, Peja, Gjakova.
• Kati i sipërm mbante odën e burrave, ku miku zinte vendin e nderit në të djathtë të vatrës, ndërsa frëngjitë në mur shërbenin si strehë gjatë gjakmarrjes sipas Kanunit.
• Gjatë 1998–99 forcat serbe synuan mbi 500 kulla; vetëm në Deçan u shkatërruan 70 nga 263 dhe u dëmtuan 161 të tjera.

Një shtëpi e ndërtuar si kështjellë

Kulla u shfaq nga fundi i shekullit XVII dhe u ndërtua pandërprerë përgjatë shekujve XVIII e XIX, deri në fillimin e shekullit XX. Plani është kryesisht katror, vëllimi vertikal, materiali gur i vendit i lidhur me llaç. Kati përdhes nuk kishte dritare fare: aty mbaheshin bagëtia dhe rezervat. Sipër tij vinin banesa e familjes dhe, në katin më të lartë, dhoma kryesore. Çatia ishte e ulët, katërujëshe, e mbuluar me tjegulla.

Vendosja brenda oborrit nuk ishte e rastësishme. Kulla ngrihej në pozicionin që i jepte pamje të plotë mbi rrethinën — një logjikë vëzhgimi, jo dekori. Në mure hapeshin frëngjitë, të çara të ngushta shtënieje. Nga fundi i shekullit XIX administrata osmane nxori urdhra për murosjen e tyre; shumë mbetën të hapura. Ajo mosbindje e vogël arkitekturore tregon çfarë ishte kulla në të vërtetë: një përgjigje ndaj një gjendjeje ku siguria nuk vinte nga shteti.

Oda: dhoma ku ligji merrte formë

Dhoma e katit të sipërm — oda e burrave — ishte zemra shoqërore e kullës. Aty mblidheshin burrat e familjes dhe të fisit për të biseduar punët e shtëpisë, të tokës dhe të bashkësisë. Gratë dhe fëmijët jetonin zakonisht në pjesën e bashkangjitur; oda ishte hapësira e përfaqësimit publik të shtëpisë.

Rendi brenda odës ishte i koduar. Ana e djathtë e vatrës i takonte mikut — vendi i nderit, i pandryshueshëm. Kanuni i Lekë Dukagjinit e formulon parimin pa mëdyshje: shtëpia e shqiptarit është e Zotit dhe e mikut. Mikpritja nuk ishte sjellje e mirë, ishte detyrim me pasoja: i zoti i shtëpisë përgjigjej me besën e vet për jetën e atij që kishte hyrë nën çatinë e tij, edhe kur miku ishte i ndjekur. Kështu e njëjta ndërtesë mbante dy funksione që duken të kundërta — mur mbrojtës nga jashtë, hapësirë e hapur nga brenda.

Prandaj kulla është dokument juridik po aq sa arkitekturor. Kush do të kuptojë Kanunin e Lekë Dukagjinit si sistem i gjallë, e lexon më mirë në planimetrinë e një kulle sesa në parathënien e një botimi: dhoma e mikut lart, frëngjia në mur, dera e vetme poshtë.

Gjeografia e gurit

Përqendrimi më i dendur i kullave është në perëndim të Kosovës: Juniku, Isniqi, Deçani, Peja, Gjakova dhe Istogu. Juniku ruan një ndër tërësitë më të plota, me kulla të ngritura në fillim të shekullit XIX. Isniqi njihet për grupin e vet, mes tyre kulla e Osdautajve. Forma nuk ndalet në kufi — kulla banimi njihet edhe në Malësi e në veri të Shqipërisë — por qendra e saj e rëndesës, ajo që i dha emrin dhe tipologjinë, është Rrafshi i Dukagjinit.

1998–1999: kur u synua vetë forma e banimit

Gjatë luftës së fundit kullat u shkatërruan në mënyrë sistematike. Studiuesit e Harvardit Andrew Herscher dhe András Riedlmayer, të cilët zhvilluan punë terreni në tetor 1999, tre muaj pas mbarimit të luftës, dokumentuan se forcat serbe kishin synuar mbi 500 kulla, krahas shkollave fetare, bibliotekave dhe çarshive historike. Në Deçan, ku ishin regjistruar 263 kulla, 70 u shkatërruan dhe 161 të tjera u dëmtuan.

Përmasa e shifrave tregon se nuk bëhet fjalë për dëme anësore të luftimeve. Një çarshi, një bibliotekë dhe një shtëpi banimi nuk qëllohen bashkë nga rastësia. Kulla u godit sepse ishte shenja më e dukshme e vendosjes shqiptare në atë hapësirë — dëshmi guri se kush kishte jetuar aty dhe prej sa kohësh. Shkatërrimi i saj ishte përpjekje për ta hequr atë dëshmi nga peizazhi.

Guri që u ringrit

Rindërtimi nisi shpejt. Mes viteve 2001 dhe 2003 u rehabilituan pesë kulla të një cilësie të veçantë, me financim të Agjencisë Evropiane për Rindërtim dhe të fondacionit suedez «Cultural Heritage without Borders», në bashkëpunim me Ministrinë e Kulturës të Kosovës. Mes tyre ishin kulla e Osdautajve në Isniq, e dëmtuar nga granatimet, dhe kulla e Hoxhës në Junik, e djegur gjatë luftës.

Ajo punë e ktheu kullën nga rrënojë në monument, por edhe e ndryshoi kuptimin e saj. Sot ajo nuk strehon më nga gjakmarrja dhe nuk pret mysafirë sipas Kanunit; ruhet, vizitohet, restaurohet. Është kalimi i zakonshëm i çdo trashëgimie nga përdorimi në kujtesë. Ajo që mbetet e paprekur është ajo që guri thotë pa fjalë: një bashkësi që ndërtoi shtëpitë e veta si kështjella e që megjithatë e la derën hapur për mikun, e dinte mirë se ku jetonte dhe çfarë ishte e zonja të mbronte.

Burimet

• Andrew Herscher & András Riedlmayer, raportim i punës në terren mbi dëmtimin e trashëgimisë kulturore në Kosovë, tetor 1999 (mbi 500 kulla të synuara).
• Cultural Heritage without Borders Kosova — programi i restaurimit të kullave, 2001–2003. chwbkosova.org
• Trescher Verlag, «Kosovo — Die albanische Kulla»: tipologjia, oda, frëngjitë, shifrat e Deçanit. trescher-verlag.de
• Archnet — dosjet e kullave të restauruara në Kosovë (Gega, Buleshkaj, Istog). archnet.org
• «The Traditional Tower Houses of Kosovo», UBT Knowledge Center. knowledgecenter.ubt-uni.net