Kalaja e Petrelës: shkëmbi mbi Erzen ku Barleti vendos Mamicën, motrën e Skënderbeut

Mbi Erzen, në jug të Tiranës, kalaja trekëndore mbart mure antike, kullën e antikitetit të vonë, fortesën e Topiajve dhe kujtimin e Mamicës.

Redaksia ZHURMA · 28 tetor 2026, 23:28 · 7 min lexim

Mbi një majë shkëmbore pranë fshatit Petrelë, rreth 13–15 kilometra në jug të Tiranës, qëndron një kala e vogël trekëndore me dy kulla të rrumbullakëta. Në të e rreth saj shtresohen mure antike, një kullë e antikitetit të vonë, fortesa e Topiajve dhe kujtimi i luftërave të Skënderbeut. Kronisti Marin Barleti shkruan se këtu rrinte një kohë, me rojet e saj, Mamica, motra e Skënderbeut.

Kalaja e Petrelës mbi një shkëmb gëlqeror me bimësi: mure guri, një kullë e rrumbullakët e rrënuar djathtas dhe një kullë tjetër me shtesë moderne prej druri në majë, nën qiell të vrenjtur — Kalaja e Petrelës mbi shkëmbin e saj, me kullat e rrumbullakëta dhe muret rrethuese · Foto: Diego Delso / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0) Foto: Diego Delso Licenca: CC BY-SA 3.0

Shkëmbi mbi Erzen

Kalaja zë majën e një kodre shkëmbore në juglindje të Tiranës, një zgjatim i malësisë së Krrabës. Bashkia e Tiranës shkruan se kalaja kontrollonte degën Durrës–Tiranë–Elbasan të rrugës Egnatia. Për lartësinë, burimet nuk pajtohen: rreth 330 metra mbi nivelin e detit sipas Wikipedias në anglisht, rreth 400 metra sipas Bashkisë së Tiranës. Nga muret duket lugina e Erzenit, dhe sipas përshkrimeve shihej edhe Kruja, bashkë me fortifikimet rreth Durrësit.

Johann Georg von Hahn, në «Albanesische Studien» (1854), e përshkroi Petrelën si një majë shkëmbi të veçuar mbi vargun e kodrave që zbret nga malet e Krrabës drejt Kepit të Rodonit. Sipas tij, shkëmbi bie pothuajse thikë nga jugperëndimi dhe nga veriu, prandaj i duheshin mure vetëm nga lindja. Në rrëzë të tij Erzeni çan vargun e kodrave, dhe për Hahnin kalaja ishte «çelësi» i luginës së Tiranës. Përshkrimi arkeologjik i mëvonshëm, i përmbledhur në Wikipedian shqipe, nuk pajtohet: sipas tij thikë bien anët lindore e jugore, ndërsa ana veriore është më e butë dhe atje u përqendruan kullat.

Historia

Antikiteti. Enciklopedia e Princetonit për vendet klasike (1976) përshkruan, në gjysmë të shpatit të kodrës, mbetje muresh mbrojtëse që krijojnë tarraca në jug, në lindje dhe në perëndim. Mbi pjesën më të ruajtur, në perëndim, ngrihet një ndërtim që ruhet deri në 5 metra lartësi dhe 20 metra gjatësi. Muret formojnë një unazë të dyfishtë. Unaza e jashtme është ndërtuar me blloqe katrore në rreshta gati të rregullt dhe është përforcuar me kontrafortë. Aty pranë janë gjetur copa qeramike helenistike. Hahn kishte parë në shpatin perëndimor të kreshtës, në lartësinë e fshatit, një mur rreth 30 metra të gjatë, me dhjetë radhë blloqesh të gdhendura. Puthitja e tyre ishte aq e kujdesshme sa, sipas tij, në Greqi muri do të ishte çmuar si vepër e periudhës më të mirë. Ai shënoi gjithashtu se në Petrelë gjendeshin monedha të vjetra bakri e argjendi. Lista e monumenteve të mbrojtura përfshin, po në Petrelë, edhe muret antike dhe varrin monumental të Përshqopit.

Antikiteti i vonë. Sipas analizës arkeologjike të përmbledhur në Wikipedian shqipe, bërthama më e vjetër e kalasë është një kullë me tri kate. Në katin e parë ajo ka një sterë uji dhe është ndërtuar me teknikën romake opus testaceum. Studiuesit e datojnë mes shekujve IV dhe VI, dhe këtë datim e mbështet edhe qeramika e gjetur. Bashkia e Tiranës shkruan se kalaja mendohet të jetë ngritur në shekujt III–IV dhe të jetë rindërtuar nën perandorin bizantin Justinian I (527–565). Wikipedia në anglisht ia atribuon ndërtimin drejtpërdrejt Justinianit.

Mesjeta bizantine. Princesha bizantine Anna Komnena, në «Aleksiadën», përmend fortesën Petrula në luftën e perandorit Aleksi I Komneni kundër Bohemundit normand rreth Durrësit (1107–1108). Ajo shkruan se Bohemundi e mori Petrulën, dhe në një vend tjetër se perandori vendosi aty si komandant Aleksandër Kabasilën. Faqja castles.nl e njëson, me rezervë, këtë Petrula me Petrelën. Sipas analizës arkeologjike, faza e tretë e ndërtimit, me kullën lindore dhe ndoshta hyrjen, i përket gjysmës së dytë të shekullit XII.

Topiajt dhe Skënderbeu. Në fillim të shekullit XIV kalaja u përkiste Topiajve, zotërve të trojeve midis Matit dhe Shkumbinit. Barleti, në historinë e Skënderbeut (rreth 1510), shkruan se të parët e Andrea Topisë ishin «themeluesit e parë» të Krujës dhe të Petrelës. Sipas Bashkisë së Tiranës, Petrela ishte kalaja e parë pas Krujës që Skënderbeu rrethoi dhe çliroi, dhe mbeti një nga qendrat e qëndresës deri në vitet e fundit të jetës së tij. Disa autorë kanë sugjeruar se emri i hershëm i Petrelës ishte Petralba, por Barleti i rendit Petrellën dhe Petralbën si dy vende të ndryshme.

Më 26 janar 1445, sipas Fan Nolit, Mamica, motra më e vogël e Skënderbeut, u martua me Muzakë Topinë në Musachiana (siç e quan Noli), midis Krujës dhe Durrësit. Faqja castles.nl shënon se ai ishte atëherë zoti i Petrelës. Gjenealogjia e Gjon Muzakës, të cilën Noli e citon, e fajëson Skënderbeun se e prishi martesën e parë të Muzakë Topisë me Zanfinën, nga dera e Muzakajve, për t'i dhënë motrën e vet. Barleti tregon se, kur Jakup Arnauti hyri në vend me gjashtëmbëdhjetë mijë kalorës, Skënderbeun e paralajmëroi një lajmëtar që Mamica e dërgoi nga Petrela, ku ajo rrinte atëherë me rojet e saj. Sipas Wikipedias në anglisht, Muzakë Topia ra më 1455 në rrethimin e Beratit.

Periudha osmane. Analiza arkeologjike shënon se osmanët e meremetuan kalanë në shekullin XVI. Për një autor anonim të atij shekulli, Petrela ishte kala e fortë, ndryshe nga Ndroqi, që ai e quante të dobët. Gjoksmburojat në jug e në lindje, faza e fundit e ndërtimit, u përkasin shekujve XVII–XIX. Hahn e pa majën të kurorëzuar me disa ndërtime fortifikimi, disa prej tyre në formë kulle, që po shembeshin dalëngadalë. Muret e majës, sipas tij, dukeshin të ngritura të gjitha me gëlqere dhe pa gjurmë antike. Hahn shënoi edhe një rend të vjetër: në radhitjen luftarake të flamujve të krahinës, flamuri i Petrelës zinte vendin e parë, para Durrësit, Derenjës, Krujës dhe Tiranës.

Legjenda

Kalaja e Mamicës. Dy udhërrëfyes (Bradt 2008, Nagel 1990) shkruajnë se, siç thuhet, Mamica banonte këtu; castles.nl dhe Wikipedia në anglisht shkojnë më tej dhe e paraqesin si komandante të kalasë gjatë luftës së vëllait. Ndër burimet e shënuara më poshtë, më i hershmi që e vendos atje është rrëfimi i Barletit.
Varri te pazari. Hahn shënoi një gojëdhënë që tregohej në Petrelë për një varr pranë pazarit të fshatit, i cili i atribuohej njëfarë Balambani. Sipas rrëfimit, ky ishte trim dhe njeri që bënte mrekulli: kur i prenë kokën gjatë një rrethimi osman të Durrësit, ai e mori kokën në dorë, kalëroi deri në Petrelë dhe e la aty ku sot është varri. Vetë Hahn vërente se Barleti dhe historiani Hammer e njohin Ballabanin si komandant osman që luftoi kundër Skënderbeut dhe ra gjatë një rrethimi të Krujës. Ai dyshonte se motivi ishte huazuar nga legjenda e Shën Gjon Vladimirit.

Ç'mbetet sot

Plani i kalasë është një trekëndësh i vogël: e gjithë rrethina e mureve mbetet nën 100 metra. Kullat e rrumbullakëta ngrihen në dy kënde; në këndin e tretë shkëmbi i thepisur mjaftonte vetë si mbrojtje. Mbrojtja ishte e dyfishtë: kështjella në majë dhe, jashtë saj, një mur rrethues rreth 80 metra i gjatë, që ruhet deri në 4 metra lartësi dhe ka tri frëngji. Në kështjellë futesh vetëm nga një derë, përmes një kalimi të shkurtër e të ngushtë. Afër portës dallohen mbetjet e një kulle roje, dhe brenda mureve ruhen tri stera uji. Stera në katin e parë të kullës më të vjetër, me diametër 2,90 metra, mbyllet sipër me një kupolë sferike. Kulla lindore ka mure 2,70 metra të trasha dhe arrin 12,80 metra lartësi. Analiza arkeologjike dallon gjashtë faza ndërtimi, nga antikiteti i vonë deri në shekullin XIX. Mbi kala sot ngrihet edhe një ndërtesë moderne prej druri. Në listën e monumenteve të mbrojtura, Kalaja e Petrelës mban numrin TR073, në fushën e arkeologjisë dhe në kategorinë I.