Kalaja e Lezhës ruan muret e Lisit ilir mbi qytetin e Kuvendit të 1444-s

Nga muret ilire të shekullit IV p.e.s. te rindërtimet venedikase dhe osmane: kalaja mbi qytetin ku Skënderbeu mblodhi fisnikët më 1444.

Redaksia ZHURMA · 28 tetor 2026, 23:28 · 7 min lexim

Kalaja e Lezhës ngrihet mbi kodrën që sundon qytetin e Lezhës, në veri të Shqipërisë, aty ku lugina e Drinit hapet drejt Adriatikut. Muret e saj mbajnë më shumë se dy mijë vjet histori: nga fortifikimi ilir i qytetit antik të Lisit (Lissus), te rindërtimi venedikas i viteve 1440 dhe ai osman i vitit 1522. Në qytetin poshtë saj, më 1444, Gjergj Kastrioti Skënderbeu mblodhi fisnikët shqiptarë në kuvendin ku u themelua Lidhja e Lezhës; po aty, në kishën e Shën Nikollës, u varros më vonë. Sot kalaja është monument kulture.

Muri i gjatë prej guri i Kalasë së Lezhës me dhëmbëza dhe një kullë katrore në qoshe, mbi një shpat me shkurre të gjelbra nën qiell të kaltër; në të majtë poshtë një shteg i shtruar me gurë. — Muri me dhëmbëza dhe kulla këndore e Kalasë së Lezhës, prill 2025 · Foto: Arianit / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0) Foto: Arianit Licenca: CC BY-SA 4.0

Kodra që sundon luginën e Drinit

Kalaja zë majën e një kodre në lindje të qytetit. Për lartësinë e saj burimet nuk pajtohen: disa japin 186 metra, ndërsa sipas arkeologut Saimir Shpuza kodra ka 172 metra. Sipas Ministrisë së Turizmit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve, nga ky pozicion kontrollohej lugina e Drinit deri te Gjiri i Shëngjinit në Adriatik. Kështjella ka plan vezak, të shtrirë nga lindja në perëndim.

Pranë saj ngrihet një mal më i lartë, Mali i Shëlbuemit (413 metra). Sipas Shpuzës, mbi të qëndronte fortifikimi i Epokës së Hekurit që më vonë u quajt Akrolis (Acrolissus), ndërsa qyteti i mirëfilltë i Lisit u ngrit në kodrën më të ulët, aty ku është kalaja sot. Enciklopedia Katolike e vitit 1913, përkundrazi, e quan vetë kështjellën «Acrolissus»: emri nuk përdoret njësoj nga të gjitha burimet.

Historia

Sipas Shpuzës dhe historianit Robert Elsie, ndërtimet më të hershme këtu kanë karakter ilir dhe i përkasin fundit të Epokës së Bronzit dhe fillimit të Epokës së Hekurit; vendbanimi i fortifikuar në Malin e Shëlbuemit ekzistonte të paktën që nga shekulli VIII p.e.s. Muret më të hershme të qytetit, të ngritura me teknikë tipike ilire, datohen në fund të shekullit IV p.e.s. Ministria i përshkruan si mure të fuqishme me blloqe të mëdha guri dhe e vendos rindërtimin e tyre të parë në shekullin I p.e.s.

Historiani antik Diodori i Sicilisë shkruan se Dionisi I, tirani i Sirakuzës, kishte themeluar «një qytet të quajtur Lisos» pak para vitit 385 p.e.s. Disa studiues e kanë lidhur këtë koloni me Lezhën, por të tjerë, si John Wilkes dhe Pierre Cabanes, mendojnë se ka më shumë gjasa të ketë qenë Issa, pranë ishullit Faros (Hvari i sotëm), shumë më afër ngjarjeve që përshkruan Diodori. Përveç rrëfimit të tij, asgjë nuk e lidh Lisin me Sirakuzën. Kjo mbetet një hipotezë e diskutuar.

Në traktatin e paqes me Romën të vitit 228 p.e.s., mbretëresha Teuta premtoi se nuk do të lundronte në jug të Lisit me më shumë se dy anije të lehta (lembi), edhe ato të paarmatosura. Më vonë Filipi V i Maqedonisë e mori qytetin; burimet e vendosin këtë ngjarje në vitin 211 ose në vitin 213 p.e.s. Historiani grek Polibi (libri VIII, 13–14) tregon se Filipi e quajti Akrolisin të pamarrshëm me sulm dhe e drejtoi dredhinë kundër qytetit: natën fshehu një pjesë të këmbësorisë së lehtë në përrenj të pyllëzuar dhe të nesërmen u afrua nga ana tjetër. Garnizoni i vogël i Akrolisit, duke parë mbretin që tërhiqte repartet një nga një dhe duke menduar se po largohej, zbriti nga fortesa. Trupat e pritës ia prenë rrugën e kthimit dhe Akrolisi ra papritur, pa luftë. Lisi u dorëzua të nesërmen, pas sulmesh të ashpra.

Qyteti u rikthye më pas në duart e ilirëve. Nga Lisi mbreti Genti organizoi ushtrinë e tij kundër Romës, dhe gjatë mbretërimit të tij, në gjysmën e parë të shekullit II p.e.s., qyteti preu monedha për të. Në luftën civile romake Lisi u mor nga Mark Antoni. Për kohën romake burimet ndryshojnë: disa e vendosin qytetin në provincën e Epirit të Ri, ministria në Prevalitanë.

Lisi u bë herët seli peshkopale. Enciklopedia Katolike përmend peshkopin Valens në Koncilin e Serdikës më 340 dhe e përmend selinë në letërkëmbimin e papës Gregori i Madh (590–604); ministria shënon peshkopin Gjon në vitin 592. Në fillim të viteve 590 qyteti ra në duart e popullsive sllave, ndërsa kontrolli bizantin u rivendos në fillim të shekullit IX. Sipas ministrisë, në shekujt XI–XII, në pjesën e akropolit, u ngrit kështjella mesjetare e quajtur Elission, me mure prej gurësh të vegjël të punuar, të lidhur me llaç.

Në mesjetën e vonë kalaja u përkiste Dukagjinëve. Më 1393, sipas ministrisë, qyteti kaloi nën sovranitetin e Republikës së Venedikut; sipas burimeve të tjera, këtë hap e bënë vetë vëllezërit Tanush dhe Progon Dukagjini, me një marrëveshje që u ruante të drejtat tregtare dhe pronat rreth kalasë. Enciklopedia Katolike e jep marrjen e qytetit nga venedikasit në vitin 1386. Venedikasit e rindërtuan kalanë në vitet 1440. Pikërisht ngaqë Lezha ishte nën Venedik, sipas historianit Oliver Jens Schmitt, Skënderbeu e zgjodhi më 1444 si vend neutral për kuvendin e fisnikëve shqiptarë. Sipas traditës historike, kuvendi u mblodh në mjediset e kishës së Shën Nikollës, ku Skënderbeu u varros pas vdekjes më 1468 (Enciklopedia Katolike jep vitin 1467).

Qyteti ra nën osmanët më 1478, gjatë rrethimit të Shkodrës, dhe mes viteve 1501 e 1506 u kthye për pak kohë nën Venedik. Sipas Enciklopedisë Katolike, më 1506 Venediku ia ktheu qytetin sulltan Bajazitit, pasi qyteti ishte boshatisur dhe i ishin hequr muret mbrojtëse. Më 1522 osmanët e rindërtuan kalanë; po atë vit u ndërtua edhe xhamia brenda saj.

Piktori anglez Edward Lear, që arriti në Lezhë më 1 tetor 1848, shkroi se mbetje të shumta të Lisit të lashtë gjendeshin rreth kodrës «së jashtëzakonshme me majë», që ngrihet mbi rrugën e pazareve, dhe mbi vetë kodrën, ndërsa në majë të shkëmbit ndodhej një xhami. Më 1913 Enciklopedia Katolike e veçonte kështjellën për cisternat romake të ruajtura mirë dhe harqet mesjetare. Tërmeti i vitit 1979 i shkaktoi kalasë dëmtime serioze; në gusht 2002 Drejtoria Rajonale e Monumenteve të Kulturës në Tiranë nisi punimet e restaurimit dhe të konservimit.

Dy gojëdhëna rreth varrit të Skënderbeut

Lear shënoi më 1848 se, «sipas traditës», eshtrat e Skënderbeut prehen nën rrënojat e një kishe të krishterë në majë të kodrës, aty ku ndodhej xhamia. Varri i tij sot lidhet me kishën e Shën Nikollës në qytet, jo me majën e kalasë.

Gojëdhëna e dytë, e regjistruar nga Enciklopedia Katolike si «traditë vendase», thotë se kur osmanët morën qytetin, e hapën varrin dhe bënë hajmali nga eshtrat e tij, duke besuar se ato i jepnin trimëri atij që i mbante. Rrëfimi mbetet gojëdhënë dhe vërtetësia e tij vihet në dyshim.

Gurët që kanë mbetur në këmbë

Mure të periudhave të ndryshme, nga antikiteti deri në epokën osmane; sipas ministrisë, etapat e ndërtimit dallohen qartë.
Tri hyrje; sipas ministrisë, dy prej tyre ndjekin vendin e portave të Lisit antik.
Gjurmë të arkitekturës ilire, romake, bizantine dhe osmane: në murin jugor ruhet një kullë ilire, në atë juglindor një kullë me hark romak.
Rrënojat e ndërtesave osmane dhe xhamia e rrënuar e kalasë, e ndërtuar më 1522 dhe e shpallur monument kulture.
Në qytet, poshtë kodrës, rrënojat e kishës së Shën Nikollës, më vonë Xhamia e Selimies, ku më 1981 u hap Memoriali Kombëtar i Skënderbeut.