Kalaja e Elbasanit: nga Scampa romake te fortesa osmane e vitit 1466

Nga stacioni romak Scampa mbi Via Egnatia te fortesa osmane e vitit 1466: muret katërkëndëshe që rrethojnë qendrën e vjetër të Elbasanit.

Redaksia ZHURMA · 28 tetor 2026, 23:28 · 8 min lexim

Kalaja e Elbasanit është katërkëndëshi i madh prej guri që rrethon qendrën e vjetër të Elbasanit. Themelet e saj janë ato të fortesës romake të Scampës, të ngritur në antikitetin e vonë mbi Via Egnatia; muret që shihen sot i rindërtoi sulltan Mehmeti II më 1466, dhe qyteti që u rrit rreth tyre u njoh në burimet osmane me emrin Elbasan.

Muri i gjatë prej guri i Kalasë së Elbasanit buzë një shëtitoreje, me flamuj kuq e zi, një shtatore përpara murit dhe Kullën e bardhë të Sahatit në sfond, nën një qiell të kaltër. — Muret e Kalasë së Elbasanit dhe Kulla e Sahatit · Foto: Shkelzen A. Rexha / Wikimedia Commons (CC0) Foto: Shkelzen A. Rexha Licenca: CC0

Një kala në fushë, buzë Shkumbinit

Kalaja nuk qëndron mbi kodër, por në fushë: qyteti shtrihet në veri të lumit Shkumbin, midis vargmaleve të Skënderbeut dhe fushës së Myzeqesë. Evlija Çelebiu, në vitin 1670, e përshkroi fortesën si një ndërtim katror në një luginë të gjerë buzë Shkumbinit, në një fushë të rrafshët e pjellore. Hendeku që e rrethonte, sipas Wikipedias shqip, mbushej me ujë nga përroi i Zaranikës. Nga ledhet e saj, piktori anglez Edward Lear shihte më 1848 xhamitë dhe gjelbërimin e qytetit, e më në jug malin e Tomorrit.

Historia

Scampa romake. Pranë vendit të Elbasanit të sotëm u zhvillua që në shekullin II p.e.s. një stacion romak, mansio Scampa, afër pikës ku bashkoheshin dy degë të Via Egnatias, rrugës që lidhte bregun e Adriatikut me Bizantin. Itineraret e antikitetit të vonë, si Tabula Peutingeriana dhe Itinerarium Burdigalense, e shënojnë si Scampis ose Hiscampis. Sipas autorit Firmin O'Sullivan, emri do të ishte fjalë ilire për «shkëmb»; ky shpjegim mbetet hipotezë, jo fakt i provuar.

Fortesa romake. Burimet nuk pajtohen për kohën e ndërtimit të mureve romake. Një udhërrëfyes vendor i vitit 2012, i cituar nga Wikipedia shqip, e lidh me perandorin Dioklecian (284–305), një nga perandorët ilirë të Romës; historiani Tom Winnifrith e vendos, si hipotezë, pas dyndjeve gotike të vitit 378; arkeologu Gjerak Karaiskaj flet për fillimin e shekullit IV. Forma ishte një drejtkëndësh rreth 348 me 308 metra, me mure afro tre metra të trasha. Via Egnatia hynte e dilte nga dy portat që ndodheshin në mes të anës perëndimore dhe në mes të asaj lindore, ndërsa nga jugu një portë më e vogël çonte drejt lumit.

Qyteti i krishterë. Në shekullin V Scampa kishte peshkop. Më 519 një delegacion i papës Hormisda u prit mirë në qytet. Jashtë mureve, në kodrën Tepe në perëndim, janë zbuluar rrënojat e një bazilike me faza ndërtimi nga shekulli IV deri në VI. Perandori Justinian e përforcoi fortifikimin. Sipas Winnifrith-it, banimi zgjati deri në shekullin VI dhe rënia e tij përkon me dyndjet sllave; Wikipedia gjermanisht shton se zjarret e dëmtuan rëndë qytetin dhe se vendi duket se u braktis.

Rindërtimi osman i vitit 1466. Gjatë fushatave kundër Krujës dhe Skënderbeut, Mehmeti II urdhëroi rindërtimin e mureve. Wikipedia anglisht, duke iu referuar historianit Franz Babinger, vëren se punimet zgjatën aq pak, saqë rindërtimi duhet të jetë mbështetur shumë në fortifikimin e vjetër. Fortesa kishte 26 kulla në distanca të barabarta. Për përmasat burimet nuk përputhen: Wikipedia anglisht u jep kullave lartësi nëntë metra, ajo gjermanisht murit njëmbëdhjetë metra, ndërsa Wikipedia shqip shënon se kullat dilnin 8–9 metra jashtë murit. Për statusin e saj të parë ka gjithashtu dy versione: historiani Halil Inalcık shkruan se Elbasani u bë qendër sanxhaku menjëherë, ndërsa kronisti osman Tursun Beu shënon se sulltani e bashkoi fortesën me sanxhakun e Ohrit.

Kalaja e Evlija Çelebiut (1670). Udhëtari osman numëroi tri porta hekuri, nga lindja, perëndimi dhe jugu, secila me dy hyrje njëra pas tjetrës, sepse fortesa kishte mure të dyfishta. Mbi portën jugore, sipas tij, një pllakë mermeri mbante emrat e paraardhësve të Mehmetit II dhe datën e pushtimit, ndërsa tri blloqe mermeri të varura me zinxhirë kishin shenja shigjetash e plumbash. Mbi portën qëndronte një xhami, pranë saj një kullë sahati, dhe brenda mureve kishte 460 shtëpi. Në shënimet e përkthimit, Robert Elsie përmend mendimin se xhamia mbi portë u shkatërrua në shekullin XIX, ndoshta bashkë me rrëzimin e mureve, por shton se një fotografi e vitit 1920 e tregon ndërtimin ende mbi portën kryesore. Në mes të kalasë Evlija përshkroi xhaminë e Sinan Pashës, me muret e jashtme të mbuluara me vargje të shkruara nga udhëtarët; ai vetë shkroi aty një dyvargësh me firmën e tij.

Rrëzimi i mureve (1832). Pasi shtypi kryengritjen e pashait të Shkodrës, veziri i madh Reshid Mehmet Pasha rrëzoi një pjesë të madhe të mureve të fortesës. Sipas Hahn-it, në të njëjtën kohë ai u dha të krishterëve të qytetit një urdhër me shkrim që u njihte disa liri, mes tyre të drejtën të tregtonin në pazar. Udhëtarët që erdhën më pas e përshkruan ndryshe atë që kishte mbetur.

Dy udhëtarë, dy pamje. Më 26 shtator 1848 Edward Lear pa në Elbasan «një mur të lartë e masiv, me një hendek të thellë nga jashtë», me kulla në katër qoshet dhe nga dy kulla te secila prej katër portave. Atij iu dukën ndërtime venedikase, por kjo ishte vetëm përshtypja e tij. Johann Georg von Hahn, që e vizitoi më 1850 (përshkrimi u botua më 1854), shkruan përkundrazi se kalaja e rrethuar me hendeqe ishte rrënuar dhe nuk kishte asgjë të veçantë për t'u parë, madje se nuk gjeti në muret e saj asnjë gjurmë antike. Ai shënoi gjithashtu se 80 shtëpi të krishtera shqipfolëse jetonin brenda kalasë, rreth kishës së tyre mitropolitane.

Nga shekulli XIX te sot. Në fund të shekullit XIX rreth njëqind familje të vjetra ortodokse shqiptare banonin ende në lagjen e krishterë brenda kalasë. Gjatë diktaturës, Xhamia e Mbretit brenda mureve u shpërfytyrua në vitet 1970–1971 dhe u përdor si studio pikture e më pas si teatër kukullash. Më 2006 Bashkia e Elbasanit, Universiteti i Pizës dhe Ministria italiane e Kërkimit Shkencor nisën projektin studimor «Njohja, ruajtja dhe vlerësimi i Kalasë së Elbasanit».

Legjenda

Evlija Çelebiu shënoi dy rrëfime që duhen lexuar si gojëdhëna, jo si histori. I pari thotë se qytetin e kishte themeluar «Filipi grek» në kohën e Aleksandrit të Madh. I dyti tregon për dy vëllezër, Banja dhe Basanja, bij të një despoti serb, që e sundonin qytetin bashkërisht. Basanja kaloi te sulltani, mori emrin Mehmet Bej dhe e hapi rrugën për ushtrinë osmane. Prej tij, sipas Evlijas, qyteti mori emrin Elbasan, «ai që nënshtron krahinën». Robert Elsie, përkthyesi i tekstit, e quan të dyshimtë këtë etimologji turke, sepse emri Val d'Elbu del në një tekst frëngjisht qysh më 1180. Gjithashtu, data 859 e Hixhretit (1455), që Evlija lexoi mbi portën jugore, sipas Elsie-t është gabim në vend të vitit 870 (1465).

Kalaja sot: gjurmët që kanë mbetur

Muri jugor është pjesa më e plotë, dhe sipas Wikipedias shqip nga katër portat ka mbetur vetëm porta jugore. Numri i portave ndryshon sipas burimeve: Evlija numëroi tri, Lear katër. Në shënimet e përkthimit të Evlijas, Robert Elsie shkruan se të tri blloqet e mermerit që përmendi udhëtari vareshin ende atëherë te porta jugore.
Kulla e Sahatit ndodhet brenda kalasë. Hahn shënon se kulla e sahatit e Elbasanit u dogj një herë, këmbana iu shkri dhe qyteti solli një këmbanë të re nga Triesti. Sipas Elsie-t, kulla që përshkroi Evlija mund të jetë pikërisht ajo që u dogj rreth kohës së vdekjes së sulltan Mahmudit II (sundoi 1808–1839).
Xhamia e Mbretit (Sinan Pasha te Evlija), sipas Elsie-t xhamia më e madhe dhe më e vjetër e Elbasanit, e ngritur rreth viteve 1490–1500; Wikipedia gjermanisht jep vitin 1492. Muret e saj të jashtme ishin ende të mbuluara me shkrim arab me ngjyrë të kuqe në vitet 1960. Elsie shënon se më vonë u rindërtua, por pa minaren që kishte dikur.
Kisha e Shën Mërisë, bazilikë me tri nefe e vitit 1833, si edhe shtëpia-muze e Kostandin Kristoforidhit dhe shtëpia e Aleksandër Xhuvanit, tani galeri arti.
Hamamet: Evlija numëroi në Elbasan tri hamame. I pari, hamami i Sinan Pashës, ndodhej brenda kalasë pranë portës lindore dhe e merrte ujin me një ujësjellës që kalonte mbi hendek; sipas shënimit të Elsie-t, ai ruhet ende, u themelua rreth vitit 1500 dhe u restaurua më 1989, ndërsa Wikipedia anglisht e daton hamamin brenda mureve në fillim të shekullit XIX. Hamami i Pazarit ndodhej në qytetin jashtë mureve; Wikipedia gjermanisht përshkruan një hamam jashtë mureve që ekzistonte qysh në fund të shekullit XVII, u rinovua në shekullin XIX dhe u përdor deri në vitet 1940.
Zbulimet arkeologjike: në gusht 2010 arkeologët gjetën pranë mureve dy varre ilire të epokës romake. Më 12 qershor 2026 agjencia ATA njoftoi se gërmimet e Institutit të Arkeologjisë në zonën arkeologjike të Scampës, përballë portës kryesore të kalasë, kishin nxjerrë mozaikë të panjohur më parë pranë një bazilike paleokristiane jashtë mureve, mes tyre një mozaik polikrom me një skenë eukaristike, si edhe një mbishkrim që përmend dy dhurues, mes tyre dhjakoneshën Euridikë. Sipas studiuesve, mozaikët i përkasin një faze më të hershme të asaj bazilike nga sa ishte dokumentuar deri atëherë.
Statusi: kalaja mbrohet si monument kulture i Shqipërisë. Wikipedia shqip jep si datë shpalljeje 16 tetor 1948, por pa burim të verifikuar.