Kalaja e Beratit: njëzet e katër shekuj mbi Osum dhe ende e banuar

Nga Antipatrea e lashtë te lagjja Kala e sotme: mure të shekullit XIII, kisha bizantine dhe rrënoja xhamish osmane mbi një shkëmb buzë Osumit.

Redaksia ZHURMA · 28 tetor 2026, 23:28 · 8 min lexim

Kalaja e Beratit, që vendasit e quajnë thjesht Kala, ngrihet mbi një kodër shkëmbore buzë Osumit, mbi qytetin e Beratit. Pjesa më e madhe e mureve që shihen sot është e shekullit XIII, por fillimet e fortesës shkojnë deri në shekullin IV para erës sonë. Brenda mureve ka ende rrugica, shtëpi banimi, kisha bizantine dhe rrënoja xhamish: vlerësimi që ICOMOS-i i përgatiti UNESCO-s flet për 24 shekuj historie në këtë vendbanim.

Porta kryesore e Kalasë së Beratit: një kullë guri me dhëmbëza mbi një hyrje me hark, mure të larta prej guri gëlqeror dhe rrugë me kalldrëm nën qiell të kaltër. — Porta kryesore e Kalasë së Beratit · Foto: Wolfgang Sauber / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0) Foto: Wolfgang Sauber Licenca: CC BY-SA 4.0

Ku ndodhet

Kodra e kalasë qëndron në bregun e djathtë (verior) të Osumit, aty ku lumi ka hapur një grykë të thellë nëpër shkëmbin gëlqeror. Në këmbë të kodrës shtrihet lagjja e Mangalemit, kurse përtej lumit, në bregun e majtë, lagjja e Goricës. Në lindje mbizotëron mali i Tomorrit, kurse në perëndim lugina hapet drejt fushës së Myzeqesë.

Nga jugu, mbi lumë, shkëmbi është thuajse vertikal, dhe edhe nga lindja e perëndimi ngjitja është e vështirë. Vetëm nga veriu, ku kodra lidhet me qafën e Biftës, terreni zbret butë. Burimet nuk pajtohen për lartësinë: një studim shqiptar i vitit 1990 jep 187 metra, ndërsa burime të tjera japin 214 metra mbi nivelin e detit.

Historia

Parahistoria dhe antikiteti. Sipas vlerësimit të ICOMOS-it për UNESCO-n (2008), kodra është e banuar që nga neoliti, dhe aty janë gjetur edhe qeramika të shekullit VII ose VI p.e.s. Fortifikimet prej guri ekzistonin nga mesi i shekullit IV p.e.s. Studiuesit e identifikojnë vendin me qytetin antik Antipatrea, që e përmendin Polibi dhe Livi. Kush e themeloi mbetet e pasigurt: disa studiues mendojnë se qyteti lindi nga zhvillimi i vetë ilirëve, të tjerë ia atribuojnë Kasandrit të Maqedonisë pas vitit 314 p.e.s. Në vitin 217 p.e.s. Antipatrea ishte ndër qytetet e Dasaretisë rreth të cilave luftuan sundimtari ilir Skerdilaidi dhe mbreti maqedon Filipi V. Sipas Livit, në vitin 200 p.e.s. legati romak Lucius Apustius e mori qytetin me forcë, ia rrëzoi muret dhe i vuri flakën.

Periudha bizantine. Muret u përforcuan në shekullin V nën perandorin Teodosi II dhe u rindërtuan në shekullin VI nën Justinianin. Në atë kohë qyteti njihej si Pulkeriopolis, i quajtur kështu pas perandoreshës Pulkeria. Në shekullin IX e mori Perandoria e parë Bullgare. Prej saj mbeti emri sllav Beligrad («qyteti i bardhë»), nga i cili rrjedh emri Berat. Më 1018 qyteti iu kthye Bizantit dhe mbeti i tij deri më 1203, kur e rimori Perandoria e dytë Bullgare.

Shekulli XIII: kalaja merr formën e sotme. Gjatë shekullit XIII Berati kaloi te Mihal I Komnen Duka, sundimtar i Despotatit të Epirit. ICOMOS-i shënon se në këtë shekull pjesa më e madhe e sistemit mbrojtës u rindërtua dhe mori formën që ka edhe sot. Monogrami i Mihalit, i ngritur me tulla të kuqe në mur, ruhet ende pranë njërës prej portave, që burimet shqipe e quajnë «Porta e Mihal Komnenit». Po këto burime e datojnë monogramin në vitin 1204, datë që nuk pajtohet lehtë me kronologjinë e mësipërme, sipas së cilës Mihali e mori Beratin më vonë. Në vitet 1280–1281 trupat anzhuine të Hugo de Sully-së e rrethuan Beratin gjatë gjithë dimrit. Ushtria bizantine ndihmëse arriti në fillim të pranverës së vitit 1281. Ajo i furnizoi të rrethuarit me ushqime mbi trapa të lëshuar poshtë rrjedhës së Osumit, dhe më pas mercenarë turq në shërbim të Bizantit e kapën vetë komandantin anzhuin në një pritë. Ushtria anzhuine iku e shpërndarë.

Muzakajt dhe rënia nën osmanët. Në shekullin XIV kalaja kaloi nga dora në dorë. Më 1345 (ose 1343) e mori Perandoria Serbe. Pas shpërbërjes së saj më 1355, Berati u sundua nga Gjon Komneni Aseni, pastaj nga Aleksandër Komneni Aseni dhe nga Balsha II (1372–1385). Më 1385 osmanët e morën përkohësisht. Deri më 1396 Berati kishte kaluar nën Muzakajt dhe u bë qendra e principatës së tyre. Më 1417 qyteti ra nën Perandorinë Osmane. Për vitet që pasuan burimet nuk pajtohen: sipas rrëfimit të rrethimit të 1455-s, kur nisi kryengritja e Skënderbeut kalaja ishte sërish e Muzakajve, dhe osmanët e morën më 1449 me një sulm natën. Më 1455 Skënderbeu e rrethoi kalanë dhe e goditi me artilerinë aragonezo-napolitane. Duke besuar se kalaja do të dorëzohej, ai u nis me një pjesë të ushtrisë drejt Vlorës. Në mes të korrikut një ushtri osmane ndihmëse i befasoi rrethuesit dhe i shpartalloi. Në betejë ra edhe komandanti i rrethimit, Muzakë Thopia.

Shekujt osmanë. Në shekullin XV fortifikimet u riparuan dhe u shtuan kulla të reja. Berati u bë më vonë qendra e Pashallëkut të Beratit, derisa më 1809 Ali Pashë Tepelena e mundi Ibrahim Pashën dhe e bashkoi qytetin me pashallëkun e Janinës. Ali Pasha i përforcoi muret e kështjellës. Në kryengritjet e viteve 1833–1839 kalaja u bë sërish shesh lufte: në tetor 1833 e rrethuan rreth 10 000 vetë, ndërsa në shtator 1839 kryengritësit e morën atë nga garnizoni osman. Sipas ICOMOS-it, pas kryengritjes kundër osmanëve, që ai e daton më 1834, kalaja u dëmtua dhe e humbi funksionin mbrojtës.

Çfarë panë udhëtarët. Oficeri britanik i artilerisë William Martin Leake kaloi në Berat në shtator të vitit 1805. Ai shkroi se brenda kalasë ndodheshin vetëm pallati i pashait dhe disa shtëpi të të krishterëve toskë. Në murin pranë portës së jashtme dhe asaj të brendshme, sidomos te kjo e fundit, vuri re disa mbetje të vogla të një muri masiv helen, dhe shtoi se muret me kulla katrore kishin «vetëm dy ose tre topa të vegjël». Për emrin antik ishte i kujdesshëm: gjasat anonin nga Antipatrea, por sipas tij asnjë dëshmi nuk e bënte këtë të sigurt. Në tetor 1848 piktori Edward Lear e përshkroi qytetin kështu: shtëpitë dhe xhamitë ishin «të grumbulluara njëra mbi tjetrën» mbi shkallaret e pjerrëta të shkëmbit që zbresin nga «fortesa e vrenjtur» deri në ujë.

Mbrojtja moderne. Urdhri i parë shtetëror për mbrojtjen e monumenteve, i 16 tetorit 1948, e përfshinte kalanë e Beratit. Më 2 qershor 1961 Berati u shpall qytet-muze. Pas krijimit të Institutit të Monumenteve të Kulturës më 1965, kalaja dhe monumentet fetare u konsoliduan dhe u restauruan sipas parimeve të Kartës së Venecias, ndërsa ICOMOS-i shënon se gjatë viteve 1990 ato u lanë pas dore.

Legjenda

Gojëdhëna shqiptare shpjegon me një përrallë peizazhin që e rrethon kalanë. Sipas legjendës, Tomorri dhe Shpiragu ishin dy viganë që u ndeshën për një vajzë dhe e vranë njëri-tjetrin. Vajza u mbyt në lotët e saj, të cilët u bënë lumi Osum. Sipas burimeve shqipe, edhe kështjella e Beratit zë vend në këtë legjendë të vjetër.

Çfarë ruhet sot

Muret dhe kullat. Muret rrethuese formojnë një trekëndësh. Perimetri i tyre është rreth 1 400 metra, me 24 kulla që sot quhen me fjalën turke tabje. ICOMOS-i i jep vetë kalasë në majë të kodrës rreth 200 × 100 metra, kurse fortifikimit të jashtëm, brenda të cilit dikur jetonte pjesa më e madhe e banorëve, rreth 600 metra nga veriu në jug dhe 300 metra nga lindja në perëndim.
Portat. Hyrja kryesore mbrohet nga një oborr i fortifikuar, dhe përveç saj ka edhe tri hyrje më të vogla.
Kishat. Brenda mureve dikur kishte rreth 20 kisha bizantine, shumë prej tyre të shekullit XIII. Ndër ato që kanë mbijetuar janë Shën Mëria e Vllahernës (shek. XIII) dhe Shën Triadha (shek. XIII–XIV). Kisha e Shën Mëhillit (shek. XIII) qëndron jashtë mureve. Disa prej kishave ruajnë piktura murale dhe ikona me vlerë. Shën Triadha ka piktura murale bizantine. Ndër piktorët shquhet Onufri, që në shekullin XVI themeloi një shkollë pikture: kisha e vogël e Shën Todrit, pranë hyrjes, ka piktura të tij, ndërsa i biri, Nikolla, pikturoi në shekullin XVI muret e Shën Mërisë së Vllahernës. Në katedralen e Shën Mërisë, në lagjen e kalasë, ndodhet sot Muzeu Ikonografik «Onufri», i themeluar më 1986.
Xhamitë dhe sternat. Nga periudha osmane ruhen rrënojat e Xhamisë së Kuqe, të shekullit XV, dhe të Xhamisë së Bardhë, si dhe sternat e ujit që quhen Saranxha.
Lagjja Kala. Pjesa më e madhe e oborrit të brendshëm zihet nga rrugica, kopshte dhe shtëpi banimi.
Statusi. Kalaja është pjesë e pasurisë së Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s «Qendrat historike të Beratit dhe Gjirokastrës». Pasuria u regjistrua në vitin 2005, kur përfshinte vetëm Gjirokastrën, dhe kufijtë e saj u zgjeruan më 2008 për të përfshirë Beratin. Kalaja paraqitet edhe në anën e pasme të monedhës shqiptare 10 lekë, të emetuar më 1996, 2000 dhe 2013.