Andon Zako Çajupi: satira dhe malli i një atdheu të largët

Ka diçka thellësisht shqiptare në fatin e Andon Zako Çajupit: poeti që këndoi më bukur fshatin e Zagorisë e shkroi atë mall nga një vilë në Heliopolis të Kajros, dhe vdiq atje, mijëra kilometra larg malit që mban emrin e librit të tij. I lindur më 27 mars 1866 në Sheper të Zagorisë së Sipërme, i shkolluar greqisht, frëngjisht në Aleksandri dhe drejtësi në Gjenevë, ai i përkiste asaj race njerëzish që Rilindja i prodhoi me bollëk — shqiptarë të Evropës dhe të Lindjes njëkohësisht, që e gjetën atdheun pikërisht ngaqë e panë nga larg.

Një avokat që zgjodhi vargun

Çajupi nuk ishte fëmijë i varfërisë. I ati, Harito Zako, ishte tregtar duhani me një rrjet që shtrihej nga Perandoria Osmane deri në Itali. Kjo pasuri i dha të birit atë që pak rilindas e patën: lirinë financiare për të mos qenë i varur nga askush. Pas studimeve të drejtësisë në Gjenevë — ku takoi edhe gruan e tij, Eugjeninë — ai ushtroi profesionin e avokatit, fillimisht në Zvicër e më pas në Egjipt, ku përfaqësoi kompani gjermane e franceze.

Karriera juridike i mbaroi shkurt dhe me karakter: kur mbrojti një kompani franceze kundër interesave të kedivit, sundimtarit të Egjiptit, ai u tërhoq në vilën e tij të Heliopolisit pranë Kajros. Aty, i çliruar nga gjykatat, iu përkushtua dy gjërave që do ta bënin të pavdekshëm — letërsisë shqipe dhe lëvizjes kombëtare të kolonisë shqiptare të Egjiptit.

Egjipti shqiptar dhe «Baba-Tomorri»

Egjipti i fundshekullit XIX ishte një nga vatrat më të gjalla të Rilindjes Kombëtare. Mijëra shqiptarë jetonin e punonin atje, dhe ashtu si diaspora amerikane mbante gjallë idenë shqiptare nga Bostoni, kolonia e Kajros e Aleksandrisë mblidhte para, shtypte libra e organizonte. Çajupi u bë anëtar aktiv i Vëllazërisë Shqiptare të Egjiptit, duke dhënë para, dije juridike dhe — mbi të gjitha — poezi.

Më 1902 ai botoi në Kajro veprën që do ta vendoste menjëherë në majën e poezisë shqipe: Baba-Tomorri, e quajtur sipas malit të shenjtë të Tomorrit, figurës mitologjike shqiptare. Vëllimi ndahej në tri pjesë — «Mëmëdheu», «Dashuria» dhe «Të vërteta dhe rrena» — dhe brenda tij gjenden vargjet që çdo nxënës shqiptar i mban përmendsh edhe sot. Te «Fshati im», Çajupi pikturoi me dhembshurinë e mërgimtarit jetën fshatare të Zagorisë; te poezitë atdhetare, ai i dha kombit një gjuhë malli dhe revolte njëkohësisht. Vlerësimi që e shoqëron prej një shekulli — poeti më i rëndësishëm shqiptar pas Naim Frashërit — lindi pikërisht me këtë libër.

Mjeshtri i parë i satirës shqipe

Po qe se Naimi i dha shqipes lirikën e ëmbël, Çajupi i dha asaj diçka që i mungonte: kamzhikun e satirës. Ai ishte humorist nga natyra, vëzhgues i mprehtë i marrëzive shoqërore, dhe nuk e kurseu as vetë popullin e tij. Kjo është ana «konaiciane» e Çajupit — krenaria që nuk kthehet kurrë në verbëri. Ai e donte fshatin shqiptar, por nuk e idealizonte; e shihte prapambetjen, fanatizmin, padijen, dhe i godiste me të qeshur.

Komedia e tij Katërmbëdhjetë vjeç dhëndërr, e botuar pas vdekjes, është një sulm i drejtpërdrejtë ndaj zakonit barbar të martesave të rregulluara dhe martesës së fëmijëve — një temë që edhe sot tingëllon e guximshme. Po kështu komedia Pas vdekjes (1910) dhe drama historike Burr' i dheut (1907) mbi Skënderbeun e bënë atë jo vetëm poet, por edhe themelues të vërtetë të dramaturgjisë shqipe. Teatrot e Korçës e të Tiranës ende i vënë në skenë veprat e tij.

Malli si poetikë kombëtare

Çajupi i përket asaj brezi rilindësish që e ndërtuan Shqipërinë me fjalë para se ajo të ekzistonte si shtet — siç bëri e gjithë letërsia e Rilindjes, ku poezia kreu punën e politikës. Por te ai, ndryshe nga shumë bashkëkohës, atdhedashuria nuk është abstrakte: është mall konkret për një fshat, për një mal, për një gjuhë që e dëgjonte gjithnjë e më rrallë. Mërgimi i dha thellësinë; largësia ia bëri atdheun të dashur dhe të dhimbshëm.

Po ashtu si zëri arbëresh i Jeronim de Radës që e zgjoi Rilindjen nga Italia, Çajupi dëshmon një të vërtetë të madhe të kombit shqiptar: identiteti ynë u ruajt e u rritua më shpesh në diasporë sesa në vatër. Heliopolisi, Bostoni, Bukureshti, Sofja — këto qenë laboratorët e idesë shqiptare në një kohë kur brenda kufijve fjala shqipe ndalohej.

Kthimi i vonuar

Andon Zako Çajupi vdiq në shtëpinë e tij të Heliopolisit më 11 korrik 1930, pa e parë kurrë më Zagorinë. U deshën edhe njëzet e tetë vjet që eshtrat e tij të riatdhesoheshin — më 1958 ato u sollën në Shqipëri, dhe poeti i mallit më në fund u kthye në dheun që kishte kënduar nga larg. Ironia është e plotë dhe e bukur: njeriu që shkroi vargjet më të mallëngjyera për atdheun e fitoi atë atdhe vetëm pas vdekjes.

Sot Çajupi qëndron midis dy poleve të letrave tona — lirikës së ëmbël të Frashërllinjve dhe ironisë therëse që do të kulmonte te Faik Konica. Ai i bashkoi të dyja: zemrën që qan për fshatin dhe mendjen që tallet me marrëzitë e tij. Pikërisht kjo dyzanëshe — malli dhe satira — e bën atë një nga zërat më njerëzorë të Rilindjes, dhe një mësim që gazetaria shqiptare ende e ka për ta nxënë: mund ta duash kombin tënd pa qenë i verbër ndaj tij.

Burimet:

• Robert Elsie, History of Albanian Literature (East European Monographs, 1995) — kapitulli mbi poezinë e Rilindjes dhe Çajupin.
• «Andon Zako Çajupi», Encyclopædia / Wikipedia (anglisht), të dhëna biografike dhe bibliografike: lindja 1866 në Sheper, vdekja 1930 në Heliopolis, riatdhesimi i eshtrave 1958.
• Andon Zako Çajupi, Baba-Tomorri (Kajro, 1902) — teksti origjinal, ndarja në tri pjesë «Mëmëdheu / Dashuria / Të vërteta dhe rrena».
• Albanianliterature.net (Robert Elsie) — profili i autorit dhe vepra dramatike (Burr' i dheut, Pas vdekjes, Katërmbëdhjetë vjeç dhëndërr).

— Redaksia ZHURMA