Gjergj Kastrioti Skanderbeg — princi që nuk pranoi të heshtë

Në pranverën e vitit 1443, një princ shqiptar me emër osman braktisi një ushtri që kish fituar beteja nga Anadolli në Serbi. Ai ktheu kalin drejt Krujës, zhveshi armaturën e sulltanit dhe ngriti flamurin e një kombi që, për 25 vitet në vijim, nuk do të pranonte t'i mbyllej zëri. Ai quhej Gjergj Kastrioti. Europa e thirri Skanderbeg.

Asnjë figurë nuk është më e madhe në panteonin shqiptar. Kur pjesa tjetër e Ballkanit ishte gjunjëzuar nga fuqia osmane, vetëm një princ i vogël verior — me disa mijëra malësorë, me një kështjellë në Krujë, me emrin e kopshtit të babait si stemë — i qëndroi njëzet e pesë vjet perandorisë më të fuqishme të epokës. Britannica e datëzon rezistencën: mes 1444 dhe 1466, Skanderbegu zmbraps jo më pak se 13 pushtetime turke. Dhe fitoi — jo përgjithmonë, por mjaft gjatë sa çdo bisedë europiane për liri dhe identitet kombëtar të detyrohet ta kalojë nëpër Krujën e tij.

Kastriotët — shqiptarë të trashëguar nga Mati dhe Dibra e Sipërme

Gjergj Kastrioti lindi rreth vitit 1405 — viti i saktë nuk është përcaktuar me siguri nga historianët — në trojet e Matit ose të Dibrës së Sipërme, në një familje fisnike me rrënjë në bjeshkët e Shqipërisë veriore. Babai i tij, Gjon Kastrioti, zotëronte një principatë që shtrihej nga Kruja deri në lumin Mat, me fortese në Stelush dhe qytete nga Dibra te Mirdita. Nëna, Vojsava Tribalda Muzaka, ishte e bija e fisnikut Muzaka të Beratit — bashkim që, në gjuhën e heraldikës mesjetare, lidhte dy shtëpitë e mëdha të fisnikërisë shqiptare.

Prejardhja e familjes është e dokumentuar. Historiani Charles du Cange, në Historia Byzantina (1680), gjurmon linjën e Kastriotëve deri te Kostandin Kastrioti Mazreku, fisnik vendas nga krahina qendrore e Shqipërisë dhe anëtar i fisit Mazreku. Ky zinxhir, i ruajtur nga arkivat e Firences, Venedikut dhe Romës, nuk lë vend për spekulimet e shekullit XIX që tentuan t'i bashkëngjisinin familjes prejardhje joshqiptare. Kastriotët ishin shqiptarë. Pika.

Në 1555, historiani Andrea Angelo Komneno shkroi në Genealogia d'Imperatori Romani — dokument sot në Arkivin e Firences: "Nga Shtëpia e Muzakaj vjen Vojsava, gruaja e Gjon Kastriotit, zoti i Krujës dhe konti i Emathias." Kjo frazë e vendos nënën e Skanderbegut në qendër të aristokracisë shqiptare — jo si emër i huazuar, por si pjesëtare e familjes më të shquar jugore të kohës.

Peng në saraj, oficer në ushtri

Kur Skanderbegu ishte ende fëmijë, Perandoria Osmane, pas fushatave kundër Gjon Kastriotit, mori djemtë e fisnikut si pengje — praktikë perandorake për të siguruar besnikërinë e vasalëve. Në oborrin e Edirnesë, katër vëllezërit u konvertuan në Islam dhe u formuan si oficerë. Sipas encyclopedia.com, tre vëllezërit e Gjergut — Stanislao, Konstantini dhe Reposhi — vdiqën në robëri osmane. Vetëm Gjergji mbijetoi dhe u ngjit drejt kreut të ushtrisë.

Atje mori emrin me të cilin hyri në histori: İskender Bey, Zoti Aleksandër — nderim për Aleksandrin e Madh, simbol luftarak i respektuar nga osmanët. Shqiptarët ia përshtatën: Skanderbeg. Gjatë dy dekadave nën Muratin II, ai udhëhoqi trupa osmane në Serbi, Greqi, Anadolli, Hungari. Sipas encyclopedia.com, ai zotëronte gjuhët arabe, greke, italiane, bullgare dhe serbo-kroate — arsenal komunikimi që e bënte të rrallë mes komandantëve të epokës. Kjo njohuri e thellë e ushtrisë osmane do të bëhej arsenal themelor i rezistencës së tij.

Kur baba Gjoni vdiq më 1437, mbretëria familjare u konfiskua dhe Kruja u bë bazë ushtarake osmane. Sipas TheCollector, në 1438 sulltani i dha Skanderbegut një pjesë të trojeve të babait — lëshim simbolik që nuk ndryshoi asgjë nga statusi i tij si oficer imperial. Për gjashtë vite ai mbante dy jetë brenda vetes.

Beteja e Nishit, 28 nëntor 1443

Rasti erdhi në fushat e Nishit, në betejën kundër hungarezëve të Janos Hunyadit. Britannica e konfirmon: gjatë disfatës osmane atje, Skanderbegu braktisi shërbimin turk. Historyofwar.org specifikon: më 28 nëntor 1443, ai dezertoi me 300 kalorës shqiptarë, detyroi sekretarin e sulltanit t'u jepte fermanin e pushtetit mbi tokat e Kastriotëve, dhe u nis drejt Krujës. Rrugës pushtoi Dibrën dhe Petrelën, dhe me atë letër në dorë mori Krujën — fortesë që kishte qenë në duar osmane për dekada.

Në kishën e Shën Kollit në Krujë, Skanderbegu u zhvesh nga emri osman dhe riktheu emrin e vjetër si premtim. Ai ngriti mbi Krujë flamurin e kuq me shqiponjën dykrenare të zezë — të njëjtin flamur që shqiptarët mbajtën nëpër katër shekuj të Perandorisë Osmane, deri te Shpallja e Pavarësisë e vitit 1912 në Vlorë.

Lidhja e Lezhës, 2 mars 1444 — bashkimi i parë pan-arbëror

Brenda pak muajsh, Skanderbegu bëri atë që shqiptarët s'e kishin bërë kurrë më parë: i bashkoi fisnikët. Më 2 mars 1444, në kishën e Shën Kollit në Lezhë, ai priti pinjollët e shtëpive më të mëdha shqiptare — Gjergj Arianitin nga jugu; Pal dhe Lekë Dukagjinin nga veriu; familjen Muzaka nga Berati; familjen Thopia nga Durrësi; familjen Balsha nga Zeta — dhe me ta nënshkroi paktin e njohur si Lidhja e Lezhës. Sipas TheCollector, Skanderbegu u shpall "Zot i Shqipërisë" nga ky këshill dhe u caktua komandant suprem.

Lidhja nuk ishte thjesht aleancë ushtarake; ishte akt politik që njohu unitetin e trojeve arbërore si trup i vetëm përballë fuqive të huaja. Në epokën kur Europa nuk kishte ende koncepte të pastra kombëtare, Lidhja e Lezhës i parapriu — nga intuita, jo nga teoria — asaj që katër shekuj më vonë do të quhej shtet-komb. Për herë të parë nën atë cati, termi "kombi shqiptar" u përdor jo si përshkrim etnografik i një populli pa shtet, por si politi konkrete, me komandant, ushtri, aleanca dhe flamur.

Skanderbegu u martua me Donika Arianitin, të bijën e Gjergj Arianitit — sipas TheCollector, martesa u bë në maj 1451 dhe vulosi aleancën veri–jug. Ata patën një djalë të vetëm, Gjon Kastriotin II, i cili pas rënies do të shpërngulej në Itali dhe do të ngrinte degën italiane të Kastriotëve — familja Castriota Scanderbegh, patricë venedikas dhe princa napolitanë për katër shekuj.

Njëzet e pesë vjet rezistencë

Nga 1444 deri në 1468, historyofwar.org numëron 25 beteja kryesore kundër ushtrive osmane — me 24 fitore nga 25. Britannica i quan ato ndryshe: 13 pushtetime turke të zmbrapsura mes 1444 dhe 1466. Dy llogaritjet nuk kundërshtojnë njëra-tjetrën — një pushtim shpesh përfshin disa beteja. Çfarë nuk kundërshtohet: Kruja nuk ra.

Beteja e parë e madhe qe Beteja e Torviollit (29 qershor 1444). Sipas TheCollector, Skanderbegu e mundi ushtrinë osmane duke fshehur kalorësinë në krahë të terrenit dhe duke e goditur nga flanket kur ajo ishte në marshim — taktikë çerdake para se termi të ekzistonte. Ky triumf i shpalli Europës se rezistenca shqiptare nuk ishte rebelim tribal, por luftë e organizuar.

Kulmi i sfidës erdhi te rrethimi i Krujës të vitit 1450. Sipas TheCollector, Murati II mësyni me 160,000 ushtarë kundër një garnizoni shqiptar prej më pak se 10,000 burrave. Rrethi zgjati muaj me radhë. Më 26 tetor 1450, pa mundur ta thyejë kështjellën, sulltani urdhëroi tërheqjen. Kur lajmi arriti në Perëndim, Skanderbegu u bë heroi i krishterimit.

Fitoria më e madhe ishte Beteja e Albulena-s (2 shtator 1457, pranë Ujëbardhës). Sipas TheCollector: 50,000 deri 80,000 ushtarë osmanë — të udhëhequr nga nipi i dezertuar i Skanderbegut, Hamza Kastrioti — u mundën plotësisht; deri në 30,000 osmanë ranë në betejë; Hamza vetë u kap rob. Raporti i forcave e bën këtë ndoshta fitorja më e spektaklueshme e Skanderbegut.

Taktika e tij — sulme të papritura, tërheqje në malësi, lodhje e ushtrive të mëdha — është ajo që sot studiohet nëpër akademitë ushtarake si luftë çerdake. Ushtria e tij rrallë e kaloi shifrën 20,000 burra (TheCollector). Papa Kalikst III i dha titullin Athleta Christi dhe — sipas Britannica — e emëroi kapiten të përgjithshëm të Selisë së Shenjtë. Papa Piu II, më 1463, e njohu zyrtarisht si Mbret të Shqipërisë.

Francesco Tatti da Sansovino shkroi: "I pamposhtur në luftë, flinte i armatosur në tokë, me vetëm pesë orë pushim. Një luftëtar me disiplinë dhe virtyt legjendar." Historiani i Vjenës Oliver Jens Schmitt, autor i biografisë kritike Skanderbeg: Der neue Alexander auf dem Balkan (2009), argumenton se ekzistojnë dy Skanderbegë: ai historik dhe ai mitik i paraqitur në shkollat shqiptare. Kjo dallim, sipas Schmitt-it, nuk zvogëlon heroin real — por kërkon ta mbrojmë me fakte, jo me legjendë.

Letrat — zëri i tij i drejtpërdrejtë

Nga Skanderbegu kanë mbijetuar disa letra origjinale, dhe çdo njëra prej tyre është dokument që vendos fjalët e tij në gjuhë që shtatëqind vjet nuk kanë mundur ta fshijnë. Në letrën drejtuar Papa Kaliktit III, 8 prill 1456, e ruajtur sot në Arkivin Vatikanas, ai përshkruan rrezikun osman dhe kërkon ndihmë të krishterë:

"Tepër i nderuari atë dhe zot në Krisht. Po ju shkruaj madhërisë suaj që të dini se ç'po ndodh këtu. Turku ka bërë përgatitje jashtëzakonisht të mëdha. Thuhet se po vjen me 14 mijë turq, ose kundër nesh ose kundër Danubit. Ne jemi në marshim kundër tyre me forcat tona. Prandaj duhet të mbrohemi dhe t'i japim një goditje turkut. Lëshuesi i kësaj letre është miku im shumë i afërt, Z. Pal Engjëlli, të cilin ju rekomandoj posaçërisht. Georgius Castrioth alias Scanderbegh, Dominus in Albania."

Në një letër tjetër drejtuar Komunës së Sienës: "Sulltani i Turqisë, me 400,000 ushtarë, mbajti Krujën, kryeqytetin e Arbërisë, nën rrethim, duke nisur sulme kundër të krishterëve që mbronin kështjellën. Turqit nuk mundën ta pushtojnë Krujën." Kjo letër e tregon Krujën jo si mbretëri të vogël vendore, por si pjesë integrale të Arbërisë — territori që shtrihej nga Malet e Sharrit deri në Gjirin e Artës.

Marin Barleti — historiani që i dha Shqipërisë boshtin e kohës

Pa Marin Barletin, ne nuk do të kishim Skanderbegun që kemi sot. Historian shqiptar nga Shkodra, famullitar i kishës së Shën Stefanit, Barleti shkroi Historia de vita et gestis Scanderbegi, Epirotarum principis — vepër e mbarëvepruar për dekada. Dorëshkrimi origjinal daton nga viti 1480, vetëm dymbëdhjetë vjet pas vdekjes së heroit.

Historianët bashkëkohorë e lexojnë Barletin me kujdes. Studime të reja tregojnë se autori hartoi korrespondencë të sajuar midis Skanderbegut dhe disa princërve, duke e pozicionuar heroin sipas modelit të kronikave humaniste — jo gjithmonë sipas dëshmisë dokumentare. Kjo nuk e zhvlerëson veprën; e vendos atë në kontekstin e vet: dokument i kujtesës kolektive shqiptare, jo relacion i ftohtë faktesh.

Pasqyra ndërkombëtare ishte e gjerë. Jacques de Lavardin botoi në Paris (1597) Histoire de Georges Castriot, surnommé Scanderbeg, roy d'Albanie — me sonet hyrëse nga Pierre de Ronsard: "Oh Épirote i fuqishëm! Oh shqiptari trim!" Lord Byron e bëri personazh lirik në Childe Harold's Pilgrimage. Sipas encyclopedia.com, kompozitori Antonio Vivaldi shkroi operën Scanderbeg në 1718 — shenjë se ikona shqiptare kishte hyrë thellë në kulturën europiane të Iluminizmit.

Edhe burimet osmane e njohin pa hezitim identitetin e tij. Âşık Paşazade (1400–1484), kronikan i sulltanit, e dokumentoi si "bir i një zoti shqiptar që dikur ishte paj i sulltanit e që më vonë u rebelua." Idris Bitlisi, Dursun Bey, Kemal Paşazade, Mehmet Neshri — të gjithë e pranojnë identitetin e tij: Iskender Arnavud Begi. "Arnaut" në turqishten osmane s'ka kurrë kuptim tjetër përveç "shqiptar."

Vdekja në Lezhë, 17 janar 1468

Skanderbegu vdiq më 17 janar 1468 në Lezhë, nga malaria, në moshën 63-vjeçare. Sipas TheCollector, ai u varros në katedralen e Shën Kollit në Lezhë — të njëjtën kishë ku kish nënshkruar Lidhjen e Lezhës njëzet e katër vjet më parë. Lekë Dukagjini doli në rrugë duke thirrur: "Nxitoni, qytetarë, fisnikë shqiptarë, dhe mbrohuni! Sot muret e Epirit dhe të Maqedonisë u thyen në pluhur!"

Rënia e Shqipërisë erdhi dhjetë vjet pas tij. Sipas TheCollector, Kruja ra më 16 qershor 1478; Shkodra ra pas një rrethimi epik në 1479. Dhe pas pushtimit, sipas encyclopedia.com, osmanët e zhvarrosën varrin e Skanderbegut dhe i shpërndanë eshtrat e tij si hajmali mes ushtarëve — besim se kockat e një luftëtari të tillë kishin fuqi mbrojtëse. Ky akt, ndoshta më shumë se çdo statujë, tregon se edhe armiku e dinte se me ç'lloj njeriu kishte pasur të bënte. Shumë anëtarë të Lidhjes — dhe familja Kastrioti vetë — emigruan në Itali, ku krijuan bashkësinë Arbëreshë: diasporë që ka ruajtur gjuhën, zakonet dhe kujtesën shqiptare pesë shekuj e gjysmë.

Legjenda që trashëgoi koha

Në 1939, Musolini porositi se Skanderbegu nuk duhej të përmendej në asnjë ceremoni shtetërore — sepse ishte figura që e bënte shqiptarët të mendonin se rezistenca ishte e mundshme. Në 1989, kur rinia kosovare protestonte në Prishtinë, po ajo figurë rreshtonte muret e dhomave të studentëve. Në 1999, trupat e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës futën emrin Skanderbeg në togjet e veta — jo sepse kishin lexuar Barletin, por sepse emri kishte hyrë në gjakun e kombit.

Çdo qytet shqiptar mban një shesh ose rrugë Skanderbeg. Sheshi kryesor i Tiranës, me statuen bronz të heroit mbi kalë — sipas encyclopedia.com, ngritur në vitin 1968 — është vendi i të gjitha ceremonive kombëtare. Në Prishtinë, Shkup, Tetovë, Preshevë — kudo që ka shqiptarë, ka Skanderbeg. Statuja e tij në New York City, ngritur nga emigrantët shqiptarë-amerikanë, është një nga monumentet më të vizituara shqiptare jashtë vendit.

Heroi kombëtar nuk zgjedhet vetë. Kombi zgjedh atë figurë që mbart peshën që asnjë tjetër nuk mund ta mbartë. Për shqiptarët — ata të Kosovës, Shqipërisë, Maqedonisë, Çamërisë, arbëreshëve, arvanitëve, diasporave në pesë kontinente — Skanderbegu është ajo figurë. Njëzet e pesë vjetët e rezistencës ishin provë e gjatë se një komb i vogël, i udhëhequr mirë, mund të mbetet në këmbë kur perandori të tëra kërkojnë ta rrëzojnë. Ajo provë është rinovuar — në 1912, në 1920, në 1981, në 1999, në 2008. Dhe secila herë, në themelin e shpinës, ka qenë emri i një njeriu që u rrit në Edirne dhe vdiq në Lezhë: Gjergj Kastrioti, Princ i Shqipërisë, Atlet i Krishtit, Mbret i Arbërit.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica — Skanderbeg (biografi akademike; 13 pushtetime osmane, titujt papnorë)
• Encyclopedia.com — Gjergj Kastrioti-Skanderbeg (World Eras; vëllezërit, opera e Vivaldi-t, zhvarrosja)
• History of War — Skanderbeg: fushatat ushtarake dhe rekord betejash (24/25 fitore, 300 dezertorë)
• The Collector — Skanderbeg: Hero Kombëtar Shqiptar (Torvioll, Albulena, Kruja 1450, data e martesës)
• Wikipedia (anglisht) — Skanderbeg (referencë e përgjithshme)

— Redaksia ZHURMA