Progonët — familja që themeloi Arbanonin, shtetin e parë shqiptar

Progonët janë familja e parë fisnike shqiptare e njohur — dinastia që ndërtoi Arbanonin, shtetin e parë të dokumentuar shqiptar. Emri "Arbanon" u shkrua për herë të parë nga historianeja bizantine Anna Komnena në Alexiada (rreth vitit 1081) — territori egzistonte si njësi e dalluar midis Mat-it dhe Shkumbinit edhe para Progonëve. Kur Progoni ngriti zotërimin e tij rreth 1190, ai politizoi një identitet kolektiv që kishte tashmë një emër. Shqipëria si ide politike fillon pikërisht këtu.

Para Kastriotëve, para Thopive, para Dukagjinëve — ekziston familja Progoni. Kjo është rrënja. Sipas historianit Robert Elsie, në Historical Dictionary of Albania (2010), Progoni ishte zotëruesi i parë feudal shqiptar me autoritet territorial të dokumentuar. Kur Perandoria Bizantine po shpërbëhej nga normanët, kryqtarët dhe bullgarët, Progoni konsolidoi kontrollin mbi Krujën dhe malësinë rreth saj, duke mbajtur titullin arkon (zotërues) të njohur nga administrata bizantine. Ai vendosi bazat mbi të cilat biri i tij do të ngrinte principatën.

Gjin Progoni — Arkoni i Arbanonit (1198–1208)

Biri i Progonit, Gjin Progoni, e rriti zotërimin e të atit deri në nivelin e principatës me njohje papnore. Gjin figuroi në dokumentet e Papës Inocent III si archon i Arbanonit qysh nga viti 1198. Gjatë dhjetë viteve të sundimit të tij, Arbanoni vendosi lidhjet e para diplomatike me Selinë e Shenjtë — njohje perëndimore e autoritetit shqiptar territorial, e pavarur nga ndërmjetësia bizantine.

Dhimitër Progoni — Princeps Arbanorum (1208–1216)

Pasardhësi i Gjinit, Dhimitër Progoni, është kulmi politik i familjes. Në letrën e vitit 1208 drejtuar Papës Inocent III, ai vetëtitullohej princeps Arbanorum — "princi i shqiptarëve" — shprehja e parë e njohur e pretendimit politik pan-shqiptar. Burimi parësor, Acta Innocentii PP. 3 (ed. Haluščynskyj, 1954), e konfirmon këtë titullim. Njëkohësisht, burimet bizantine e ngritën si panhypersebastos — nderi i dytë oborrak i Konstantinopojës — por siç thekson Alain Ducellier në The New Cambridge Medieval History, vëll. V (Cambridge University Press, 1999), titujt bizantinë shprehnin varësi simbolike, jo mohim autonomie: Arbanoni faktikisht e ruajti pavarësinë administrative.

Në vitin 1208, Dhimitri u martua me Komninën Nemanjić, bijën e Stefanit Nemanjić dhe pasardhëse të themeluesit të Serbisë Stefan Nemanjës — lidhje që solli aleancë strategjike me Serbinë. Vitin pasues, në 1209–1210, Dhimitri nënshkroi traktat tregtar me Republikën e Raguzës, duke i garantuar tregtarëve raguzanë kalim të lirë nëpër territoret e Arbanonit. Ky traktat, i dokumentuar në arkivat raguzane, i dha Arbanonit statusin de facto të entitetit sovran ndërkombëtar — marrëveshje bilaterale të nënshkruara si barabartë me një republikë tregtare, jo si feudatar varës.

Arbanon — shteti i parë shqiptar i dokumentuar

Arbanon (i njohur edhe si Arbëria) nën Progonët shtrihej nga Kruja — kryeqendra — deri në tokat e Matit, Shkumbinit dhe Tomorit. Fischer dhe Schmitt, në A Concise History of Albania (Cambridge University Press, 2022), e trajtojnë si entitetin e parë politik shqiptar me territor të qëndrueshëm dhe marrëdhënie diplomatike me Papën, Serbinë dhe Raguzën. Emri latin Arbanum dhe grek Arvanon burojnë nga e njëjta rrënjë — sot quhet Arbëria. Nga ky emër vijnë Arbëresh (mërgimtarët italianë të shek. XV) dhe Arvanitas (shqiptarët e Greqisë). Vetë fjala "shqiptar" si identitet kolektiv e ka rrënjën historike në emrin e këtij shteti.

Për rreth gjysmë shekulli, Arbanoni funksionoi si principatë autonome: me princin e vet, territor të caktuar dhe marrëdhënie diplomatike të pavarura. Jo një perandori — por provë e parë historike se shqiptarët e ndërtuan shtetin e vet edhe para Lidhjes së Lezhës.

Mbishkrimi i Gëziqit — dëshmi e gjallë fizike

Në kishën katolike të Ndërfandës, fshati Gëziq i Mirditës, ruhet mbishkrimi latin ex testamento Dimitri — "me testament të Dhimitrit" — dëshmi se ai kishte financuar ndërtimin e kishës si akt i fundit të vullnetit të tij. Mbishkrimi mban gjithashtu stemën e shqiponjës njëkrerore të bardhë — identike me stemën që familja Dukagjini do ta mbajë dy shekuj më vonë. Siç e argumenton analiza e Dukagjini.org e bazuar në burime të shek. XIII, katër elemente mbështesin hipotezën e lidhjes gjenealogjike: e njëjta gjeografi (Mirditë–Ndërfandë); boshllëku 70-vjeçar gjeneralogik midis Progon Progonit dhe Duka Gjin Tanushit; ripërdorimi i emrit "Gjin" te brezat e parë të Dukagjinëve; dhe stema identike. Asnjë burim nuk e konfirmon me siguri — por asnjë nuk e mohon.

Fundi i Progonëve dhe vazhdimësia

Vdekja e Dhimitrit rreth vitit 1216 nuk i solli fund Arbanonit. Gregor Kamonasi (1216–1252), i cili u martua me Komninën Nemanjić pas vdekjes së Dhimitrit, e vazhdoi principatën brenda orbitës bizantine. Pas tij, Golem (fl. 1252–1255) ishte sundimtari i fundit — ai ndërroi aleancë nga Despotati i Epirit te Perandoria e Nikeas për t'i mbrojtur Krujën. Sipas Jorgos Akropolitisit — kronisti kryesor bizantin dhe vetë arkitekti i aneksimit — Arbanoni ra gjatë dimrit 1256–1257.

Asnjë pasardhës i drejtpërdrejtë i Progonëve nuk është dokumentuar pas gjysmës së dytë të shek. XIII. Linja gjenealogjike u humb. Por emri dhe shteti mbetën: kur Karli I i Anzhusë (1272) shpalli Mbretërinë e Shqipërisë, ai u mbështet implicitisht mbi precedentin e Arbanonit si shtet të njohur ndërkombëtarisht — që kishte nënshkruar traktate, mbajtur tituj princash dhe biseduar me Romën. Dhe kur Skënderbeu do të ngrihej 200 vjet pas Dhimitrit, fisnikëria shqiptare — Dukagjinët, Gropat, Thopit — do të kishte trashëguar politikisht ato territore. Progonët janë pikëfillimi.

Burimet:

• Wikipedia — Principality of Arbanon (kronikat e Akropolitisit; citimet e Ducellier-it, Fine-it dhe Elsie-t)
• Albanian Studies — Principality of Arbanon (kronologji sundimtarësh; traktati i Raguzës 1209–1210)
• Dukagjini.org — From Progoni to Dukagjini (mbishkrimi i Gëziqit ex testamento Dimitri; stema; hipoteza gjenealogjike)
• Fischer & Schmitt — A Concise History of Albania, Cambridge University Press (2022)

— Redaksia ZHURMA