Naim Frashëri — poeti që mësoi kombin të flasë për veten

Në tetor të vitit 1900, në një dhomë të vogël në Kadiköy të Stambollit, po vdiste nga tuberkulozi një nëpunës osman pak i njohur. Kishte shërbyer në Berat, në Sarandë, kishte lëvizur letra nëpër zyrat e perandorisë dhe kishte shkruar artikuj për një gazetë arsimi. Por në Bukuresht, me paratë e emigrantëve shqiptarë dhe nën iniciale të rreme — N.H.F. — po qarkullonte prej vitesh vëllime të holla me vjersha. Ato vjersha po mësonin një komb, që zyrtarisht nuk kishte të drejtë të shkruhej, se kush ishte. Kur trupi i tij u kthye në Shqipëri më 1937 — tridhjetë e shtatë vjet më vonë — nuk po kthehej një burokrat. Po kthehej arkitekti i imagjinatës kombëtare shqiptare.

Naim Frashëri kishte lindur më 25 maj 1846 në fshatin Frashër të Vilajetit të Janinës, në një familje çifligarësh myslimanë të lidhur me urdhrin bektashi. Babai i tij, Halid beu, ishte komandant vendas dhe pronar tokash; kur vdiq më 1859, familja u shpërngul në Janinë. Atje Naimi, bashkë me vëllain më të vogël Samiun, hyri në Zosimean, gjimnazin më të mirë të Epirit osman — një shkollë helene me mësim klasik perëndimor ku u formuan breza të tërë intelektualësh ballkanas. Jashtë orëve të shkollës mori mësime private: arabisht, turqisht osmane, persisht, greqishte e vjetër dhe e re, frëngjisht, italisht. Kjo mori gjuhësh nuk ishte zbukurim — ishte infrastruktura që i lejoi më vonë të përkthente, të mendonte dhe të shkruante njëkohësisht në katër tradita letrare.

Familja Frashëri solli tre djem në momentin e duhur të shekullit XIX. Abdyli, më i madhi, ishte politiku — udhëheqësi i Lidhjes së Prizrenit (1878), njeriu që shkoi para kancelarive të Evropës për të kërkuar një vilajet shqiptar autonom. Samiu, më i riu, ishte enciklopedisti — autor i Kâmûs-ül-Âlâm, fjalorit të madh historik në gjashtë vëllime, dhe i pamfletit programatik Shqipëria — ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhet. Midis tyre, Naimi ishte poeti. Ndarja e rolit nuk ishte rastësore: në strategjinë e tyre, kombi shqiptar duhej të legjitimohej njëherësh politikisht, intelektualisht dhe emocionalisht. Abdyli merrte Evropën, Samiu merrte historinë, Naimi merrte shpirtin.

Në 1879, bashkë me Samiun dhe 25 veta të tjerë, Naimi themeloi në Stamboll Shoqërinë e të Shtypurit Shkronja Shqip — trupin që do të sanksiononte alfabetin dhe do të merrte mbi vete detyrën e pamundur: të botonte në gjuhën e ndaluar të një populli që perandoria osmane nuk e njihte si komb. Dekada e viteve 1880 pa Naimin të shkruajë librat shkollorë të parë për fëmijët shqiptarë, dorëshkrime që qarkullonin me kontrabandë nga Bukureshti drejt Korçës, Gjirokastrës, Shkodrës. Ai vetë mbeti gjithmonë në hije — zyrtar osman në Stamboll ditën, redaktor i Dritës natën, duke i fshehur nga censura emrin e vet pas tre shkronjash.

Vepra themelore doli më 1886, e shtypur në Bukuresht nga emigracioni arumun-shqiptar: Bagëti e Bujqësi. Nga pikëpamja formale, është një poemë bukolike në traditën e Virgjilit — një sy i kthyer drejt kullotave, maleve, mbarësisë së tokës. Por ajo çka e bëri librin të pashmangshëm ishte një gjest i thjeshtë teknik: ishte poezia e parë e madhe shqipe që lexuesi shqiptar mund ta mbante në dorë dhe të thoshte ky jam unë, ky është vendi im, këto fjalë janë të mijat. Rreshti që i mbijetoi gjithçkaje — "Ti, Shqipëri, më jep nder, më jep emrin Shqipëtar" — u kthye në një lloj motoje kombëtare që ende qarkullon. Pas saj erdhi Luletë e Verësë (1890), Fletore e Bektashinjëve (1896), dhe në vitin e fundit të jetës dy vepra monumentale: Histori e Skënderbeut dhe Qerbelaja (të dyja 1898).

Këtu nis pjesa më e debatuar e veprës së tij. Fletore e Bektashinjëve dhe Qerbelaja i kanë dhënë Naimit, për gati një shekull, etiketën e "poetit bektashi të kombit" — një lexim ku bektashizmi, si tarikat mysliman jo-ortodoks me tolerancë të gjerë, përshkruhet si fshehtazi instrument i nacionalizmit shqiptar, një zgjedhje taktike për të lidhur myslimanët shqiptarë me të krishterët duke shmangur ortodoksinë sunite osmane. Studimi më i ri akademik e rilexon këtë. Sipas Albert Doja-s dhe historianëve të fesë ballkanike, Naimi shkoi shumë përtej bektashizmit në Qerbelaja: ai përqafoi një panteizëm gjithëpërfshirës, të afërt me filozofinë gjermane të shekullit XIX, ku hyjnia shprehet njësoj nëpër të gjitha besimet dhe kombet. Në këtë lexim, bektashizmi nuk është themeli i identitetit shqiptar — është mjeti nëpërmjet të cilit Naimi bëri që besimi të mos e ndante kombin. Dallimi nuk është akademik. Është diferenca midis një Shqipërie që është shqiptare sepse është bektashi, dhe një Shqipërie që është shqiptare pavarësisht fesë. Ne besojmë që Naimi e ndërtoi me vetëdije të dytën.

Çka është e pakontestueshme: Naimi shkroi në kohën kur shkrimi shqip ishte delikt penal. Në perandorinë osmane të Abdylhamidit II, libri i tij mund t'i çonte lexuesit në ndalesë. Shkollat shqipe ishin të paligjshme. Kisha ortodokse greke hante të drejtën të varroste ortodoksët shqiptarë vetëm nëse shërbesa bëhej në greqisht. Në atë peizazh, një poet që shkruan bukolika për delen dhe parmendën nuk është një poet provincial — është një sabotues i qetë i perandorisë. Naimi nuk mbajti armë, nuk kaloi male, nuk pati vend në asnjë kongres armik. Arma e tij ishte shqipja letrare, e cila para tij praktikisht nuk ekzistonte si regjistër i lartë.

Shpeshherë harrohet sesa e vështirë ishte mekanika e kësaj pune. Rrethi i Stambollit — Samiu, Naimi, Pashko Vasa, Jani Vreto, Hoxha Tahsini, Abdyl beu, Koto Hoxhi, me kalimin e viteve dhjetëra kontribues të tjerë — punonte në një mjedis ku shtypshkronja shqipe nuk ekzistonte. Tekstet dorëshkruheshin, kontrabandoheshin për në Bukuresht, shtypeshin atje në kostume të kufizuara, pastaj vinte sfida më e vështirë: si t'i futësh në perandori? Tregtarët shqiptarë të mirosjes, të duhanit, të leshit, që lëviznin mes Korçës, Selanikut dhe Stambollit, ishin karvanët e fshehtë të letërsisë. Një kopje e Bagëti e Bujqësi në Elbasan, më 1887, kishte udhëtuar nëpër tre kufij doganorë dhe të paktën pesë duar pa dokumente. Ky detaj logjistik ka peshë letrare. Ndryshe nga nacionalistët e tjerë ballkanikë të kohës — serbët, bullgarët, grekët — të cilët shkruanin për një lexues që kishte të drejtë të lexonte, Naimi shkruante për një lexues që duhej të rrezikonte liri për të pasur librin. Ky dimension pothuajse samizdat i veprës së tij shpjegon pse vargu i tij mbeti i thjeshtë, i memorizueshëm, gati liturgjik — mund të recitohej kur libri nuk ishte më në dorë.

Vargu ishte zgjedhje taktike, jo defekt estetik. Kur shkruan "Oh! Moj Shqipëri, e mjera Shqipëri, / Kush të ka dërmuar kështu posht'e përdhe?" — hapja e Bagëti e Bujqësi — Naimi po përdor një metrikë që emigranti shqiptar në Egjipt mund ta mësonte përmendsh brenda natës dhe t'ia recitonte fëmijës në mëngjes. Krahasuar me sofistikimin e Samiut si prozator enciklopedik, Naimi zgjodhi t'u fliste fshatarëve me shkronja të thjeshta për gjëra që ata njihnin. Ky ishte një populizëm kulturor në kuptimin origjinal të fjalës: të krijosh popull kur populli ende nuk e di që është popull.

Çka do të thotë Naimi sot, në Tiranë dhe Prishtinë 2026? Nga njëra anë, ai është i kudondodhur: në kurrikulë, në kartëmonedhën e njëqindleksit të vjetër, në emrin e rrugëve. Nga ana tjetër, pak lexohet vërtet. Bagëti e Bujqësi shpesh trajtohet si tekst detyrë, jo si objekt estetik. Qerbelaja — vepra që kërkon më tepër durim nga lexuesi modern — është pothuaj e panjohur jashtë studimeve specialistike. Kjo është një padrejtësi dyfishe: ndaj autorit, dhe ndaj vetes sonë. Pa Naimin, shqipja letrare do të kishte nisur diku tjetër dhe ndryshe, ndoshta më vonë, ndoshta më e fragmentuar. Me Naimin, ajo filloi si gjuhë e një kombi që ende nuk ekzistonte zyrtarisht, por që tashmë kishte mësuar si të thoshte ne.

Nëse Naimi do të kthente sot një mëngjes në Tiranë e një pasdite në Prishtinë, do ta gjente veten ngushtë — jo sepse nuk do ta njihte vendin, por sepse do ta njihte shumë mirë. Do ta njihte mënyrën si feja ende çahet mbi identitetin. Do ta njihte paciencën e elitave që flasin në gjuhë të huaja mbi vendin e tyre. Dhe me siguri, si në 1886, do të zgjidhte të mos i përgjigjet politikanit, por djalit të vogël në klasën e tretë që për herë të parë lexon një varg në gjuhën e mëmës dhe thotë po, edhe unë këtu jam.

Burim: en.wikipedia.org/wiki/Naim_Frashëri; sq.wikipedia.org/wiki/Naim_Frashëri; Britannica; A. Doja, "Further considerations on the politics of religious discourse: Naim Frashëri and his Pantheism" (Middle Eastern Studies, 2013); artikujt e Zhurmës të lidhur tregohen më poshtë.

— Redaksia ZHURMA