Muzakajt — dinastia e Beratit dhe gjaku i nënës së Skanderbegut

Muzakajt ishin shtëpia fisnike e Shqipërisë qendrore dhe jugore që zotëroi Beratin, Myzeqenë dhe tokat e Devollit për gati pesë shekuj. Kronika e tyre gjenealogjike — e shkruar rreth vitit 1510 nga Gjon Muzaka pas ikjes në Itali dhe botuar nga albanologu Robert Elsie në Early Albania: A Reader of Historical Texts (Wiesbaden, 2003) — konsiderohet teksti i parë substantial i shkruar nga një shqiptar. Ky nuk është mit: është dorëshkrim.

Muzakajt, ose Musachi siç dokumentohen në arkivat italiane, ishin pjesë e asaj gjashtëshe fisnike shqiptare që në shek. XIII–XIV zotëruan Shqipërinë — bashkë me Thopiat, Arianitët, Dukagjinët, Balshajt dhe Gropat. Qendra e tyre ishte Berati, dhe fusha e Myzeqesë — nga emri i së cilës, sipas vetë Gjon Muzakës në kronikën e tij, vjen emri i familjes: Musachi nga Molossachi, emri i lashtë i fisit epirot të Molosëve.

Përmendja e parë dhe ngritja bizantine

Historianeja bizantine Anna Komnena e përmendet një komandant të familjes Muzaka si besnik ndaj perandorit Aleksi I Komnenos rreth vitit 1090 — dëshmi e parë e dokumentuar. Nga fundi i shek. XIII, Gjon I Muzaka figuron në arkivat angjevine të Napolit: sipas historianit John V.A. Fine në The Late Medieval Balkans (1994), vitin 1279 ai u zu rob nga forcat e Karlit të Anzhuisë por u lirua nën presionin e fisnikërisë shqiptare.

Andrea I Muzaka (1280–1319) e vendosi principatën mbi baza institucionale: prej Anzhujve mori titullin sebastokrator — titull oborri bizantin dhënë si njohje autonomie — dhe u bë mareshall i Shqipërisë i njohur nga Napoli, me principatë që shtrihej mes lumenjve Devoll dhe Vjosë.

Andrea II Muzaka (v.1319–1372) e solli familjen në kulmin e saj. Në 30 dhjetor 1336, nënshkroi aleancën me Luigjin, Kontin e Gravinas — dokument i ruajtur në Arkivat Angjevine të Napolit — duke marrë titujt despot i Mbretërisë së Shqipërisë dhe mareshall i Shqipërisë. Territoret e principatës në kulmin e tij shtriheshin, sipas Principality of Muzaka (Wikipedia, me ref. Fine 1994), "nga deti Adriatik deri në Korçë, dhe nga lumi Devoll deri në lumin Vjosë." Në betejën e Pelisterit (1369), Andrea II mund Vukashinin e Serbisë dhe kapi edhe djalin e tij — event që kronika familjare e Gjon Muzakës e rrëfen me detaje. Vdiq në 1372 dhe u varros në Kishën e Shën Antonit në Durrës bashkë me gruan e tij, Euphemia Mataranga.

Vojsava Muzaka — nëna e Skanderbegut

Burimi parësor mbi lidhjen e Muzakajve me Kastriotët është gjenealogjia e Andrea Angelo Komnenos e vitit 1551, ku shkruhet: "Nga Shtëpia e Muzakaj vjen Vojsava, gruaja e Gjon Kastriotit, zotit të Krujës." Edhe Gjon Muzaka vetë, në kronikën e shkruar rreth vitit 1510, e vendos babanë e Vojsavës — të quajtur Dominicus alias Moncinus — brenda rrjeteve gjenealogjike të familjes Muzaka. Fan S. Noli, në biografinë e Skanderbegut (Boston, 1947), citon direkt kronikën: "Muzaka na tregon se Vojsava ishte shqiptare nga familja Muzaka."

Kjo lidhje nuk është pa polemikë. Historiani austriak Oliver Jens Schmitt, në Skanderbeg: Der neue Alexander auf dem Balkan (Wien, 2009), argumenton se Vojsava mund të ketë qenë me prejardhje serbe, nga familja Branković — duke u mbështetur kryesisht te emri sllav dhe te dedikimet e Skanderbegut ndaj manastireve ortodokse serbe. Por Schmitt vetë pranon se nuk ekziston asnjë burim arkivor që e lidh Vojsavën drejtpërdrejt me Branoviqët — gjetje që studiuesi serb Boško Bojović e ka përdorur pikërisht për të mbrojtur origjinën e saj Muzaka.

Argumenti mbi emrin sllav "Vojsava" humbet peshë kur vëmë re se Karl Thopia — fisnik i pamohueshëm shqiptar — kishte gjithashtu një vajzë të quajtur Vojsava; po kështu edhe Gjergj Arianiti, vjehrri i Skanderbegut. Emri nuk dëshmon etni. Burimet parësore — Komneno 1551, kronika Muzaka 1510 — tregojnë nga e njëjta drejtim. Prandaj: kur dy shtëpi shqiptare — Kastriotët e Matit dhe Muzakajt e Myzeqesë — u bashkuan nëpërmjet kësaj martese, premisat e Lidhjes së Lezhës u ngulit tre breza para se Skanderbegu ta ngrinte vetë.

Teodor Muzaka në betejën e Kosovës (1389)

Pasardhësi i Andrea II, Teodor II Muzaka (1337–15 qershor 1389), la dy gjurmë konkrete. E para: në vitet 1383–1384, ndërtoi Kishën e Shën Atanasit të Mouzakit në Kastoria, bashkë me vëllanë e tij Stoya dhe murgut Dionisis — ndërtesë që mban emrin e familjes deri sot. E dyta: ra në betejën e Kosovës, duke luftuar kundër osmanëve në koalicionin e krishterë të Ballkanit. Sipas Elsie-t dhe Fine-it, prania e tij dokumentohet si pjesë e forcave të aleancës anti-osmane të qershorit 1389.

Ky fakt sfidont narrativën monopoliste mbi betejën e Kosovës: shqiptarët — Muzakajt, Balshajt, Jonimajt — luftuan atje si aleatë fisnikë, jo si nënshtetës. Pas shpërbërjes ushtarake, disa degë të familjes u konvertuan në islam dhe shërbyen në administratën osmane — Yakup Bej Muzaka arriti gradën sanjakbej, siç dokumenton Wikipedia mbi Familjen Muzaka (me ref. Halil İnalcık, 1978). Kjo nuk ishte thjesht tradhëti; ishte mbijetesë institucionale e një shtëpie pas humbjes.

Pjesa arbëreshe — Giovanni Musacchi dhe kujtimet e mërgatës

Pas pushtimit osman të Beratit rreth vitit 1417 dhe anëtarësimit në Lidhjen e Lezhës (2 mars 1444), dega kryesore e familjes u shpërngul në Italinë e Jugut. Gjon Muzaka (Giovanni Musachi di Berat) — i mërguari në Napoli — shkroi rreth vitit 1510 dokumentin: Breve memoria de li discendenti de nostra casa Musachi. Ai ishte i martuar me Maria Dukagjinin dhe la pesë fëmijë: Teodor, Helena, Adriano, Costantino dhe Porfida. Vdiq dhe u varros në Kishën e Francavilës, Otranto.

Kronika nuk u publikua menjëherë. Gati tre shekuj e gjysmë pas shkrimit, historiani gjerman Karl Hopf e botoi për herë të parë në Chroniques gréco-romaines (Paris, 1873). Në vitin 2003, albanologu Robert Elsie e përktheu dhe e përfshi në Early Albania: A Reader of Historical Texts, 11th–17th Centuries (Wiesbaden) — duke e bërë të aksesueshme për botën akademike anglisht-lexuese. Albanologu Noel Malcolm ka konfirmuar saktësinë historike të disa prej pohimeve të kronikës; por jo të gjitha: pretendimi se Pal Kastrioti kishte prona minimale, sipas disa studiuesve, nënvleftëson fisnikë rivalë. Megjithatë, si dokument gjenealogjik, Breve memoria mbetet, sipas Elsie-t, "teksti i parë substantial i shkruar nga një shqiptar." Anëtari i fundit i njohur i familjes vdiq në Napoli rreth vitit 1600.

Kthimi modern i një Muzake

Në fillim të shek. XXI, Jozef Muzaka — pasardhës i deklaruar i degës italiane të Muzakajve — njoftoi rikthimin e tij në Shqipëri pas gjashtë shekujsh ekzili familjar. Sipas deklaratave të tij, familja — e emigruar nga Napoli në SHBA në fillim të shek. XX — kishte ruajtur "me devotshmëri traditat, veshjet, gjuhën dhe festat fetare" arbëreshe. Pohimet gjenealogjike nuk janë verifikuar nga burime akademike të pavarura; rrëfimi i tij mbetet dëshmi vetjake me vlerë simbolike.

Simbolika, megjithatë, ka peshën e vet: akti i një pasardhësi — real apo i konstruktuar — që vjen nga Napoli për të pranuar shtetësinë e Republikës së Shqipërisë, nuk është pretendim fisnik; është akt kulturor. Berati e mban ende emrin e tyre si Myzeqe; kisha e Mouzakit qëndron në Kastoria; Breve memoria lexohet ende në sallat akademike të Tiranës dhe Vjenës.

Çfarë mësohet nga Muzakajt

Muzakajt tregojnë se aristokracia shqiptare mesjetare nuk ishte fenomen lokal i izoluar. Ata nënshkruan traktate me datat e sakta — 30 dhjetor 1336 — negociuan me Napolin dhe Konstantinopolin si të barabartë, ndërtuan kisha, lanë kronika. Teodor II dha jetën në Kosovë; Andrea II la trashëgimi diplomatike dhe arkitektonike; Gjon Muzaka la trashëgimi letrare. Debati mbi Vojsavën — Muzaka apo Branković — nuk është thjesht çështje akademike; është çështje e asaj se kush meriton t'i atribuohet nëna e Skanderbegut. Burimet parësore (Komneno 1551, kronika Muzaka 1510) tregojnë nga Muzakajt. Kundërteza e Schmitt-it mbetet pa mbështetje arkivore. Kjo nuk e mbyll debatin — por e vendos barrën e provës ku i takon.

Burimet:

• Robert Elsie (red.), Early Albania: A Reader of Historical Texts (Wiesbaden, 2003) — kronika e Gjon Muzakës, c.1510; bot. parë Karl Hopf, Paris 1873
• ISSD-NM — "Voisava Kastrioti: An Albanian Orthodox Noblewoman of Polog" — analizë kritike e burimeve mbi origjinën e nënës së Skanderbegut
• Wikipedia — Principality of Muzaka (ref: Fine 1994, Duka 2004, İnalcık 1978, Elsie 2003)
• Wikipedia — Muzaka chronicles (ref: Noel Malcolm, Karl Hopf, Robert Elsie)

— Redaksia ZHURMA