Ismail Qemali — plaku i perandorisë që u detyrua të bëhet baba kombi

Në mbrëmjen e 28 nëntorit 1912, mbi ballkonin e një shtëpie dykatëshe në Vlorë, një plak gjashtëdhjetetetë-vjeçar me mustaqe të bardha dhe pallto të rëndë shpalli të shkëputur nga Perandoria Osmane një vend që praktikisht nuk ekzistonte ende. Ushtritë serbe kishin arritur afër Durrësit. Ushtritë greke kishin marrë Janinën. Stambolli kishte humbur Selanikun. Nga të 79 delegatëve të njoftuar, kishin arritur të mblidheshin rreth 40. Flamuri i Skënderbeut — i qëndisur me fije ari nga Marigo Pozio, gruaja e një avokati të Vlorës — ngrihej sipër tyre. Tre dekada më vonë, një historian anglez i shkruante Ismail Qemalit: "the principal figure in the secession of Albania from the Ottoman Empire". Por fjala secession është më dramatike se ajo që përjetoi trupi në ballkon: ishte shumë më tepër një akt i detyruar se një revolucion i zgjedhur.

Qemali i Vlorës nuk ishte karbonar i rinisë. Ai lindi më 16 tetor 1844 në një familje beje të shquar të Labërisë — Mahmud beu, i ati; Hedije Libohova, e ëma. Shkolla fillore në Vlorë, pastaj Zosimean e Janinës (e njëjta shkollë që shkolloi edhe Frashërllinjtë pak vite më vonë), pastaj shkolla juridike osmane e Stambollit. Më 1860, në moshën gjashtëmbëdhjetë vjeç, u nis për kryeqytetin perandorak, dhe aty, pa pushim, për gati gjysmë shekulli, do të ndërtonte një karrierë të modelit klasik osman: sekretar, guvernator, valí, bashkëpunëtor i Midhat Pashës — reformuesi i madh kushtetues i vitit 1876. Ishte në Ministrinë e Jashtme. Ishte valí i Bejrutit. Ishte sugjerues i "Konfederatës Ballkanike" që i paraqiti Abdylhamidit II më 1892, një plan për riorganizim të perandorisë ku kombësitë ballkanike do të kishin autonomi të brendshme nën sovranitetin osman. E gjithë kjo është vendimtare për të kuptuar se çfarë ndodhi më 1912: Qemali erdhi atë ditë në Vlorë jo si njeri që kërkonte një shtet të ri, por si njeri që kishte luftuar gjithë jetën për reformim të të vjetrit. Republikat vdesin kur njerëz si Qemali dalin prej tyre me duart bosh.

Pikërisht këtu fshihet kompleksiteti i tij i paneglizhueshëm. Në maj 1900, pasi ra në disfavor me Abdylhamidin, ai u largua nga Stambolli në kushte pothuaj filmike — u ngjit në jahtin e ambasadorit britanik, kërkoi azil, u shpu në Evropë. Tetë vjet ekzil midis Athinës, Parisit, Londrës, Brukselit. Themeloi në Athinë gazetën Selamet, që dilte në tre gjuhë: turqisht osmane, shqip dhe greqisht — zgjedhje redaktoriale që shumë nacionalistëve shqiptarë të asaj kohe iu duk skandaloze. Më 1907 nënshkroi me Greqinë një marrëveshje të fshehtë për kufijtë e ardhshëm të një Shqipërie eventuale, marrëveshje që historiani nacionalist e ka gllabëruar me vështirësi. Mori kontakte me britanikët përmes Edmund Monsonit dhe Thomas Sandersonit, kërkoi mbështetje nga Italia dhe Austro-Hungaria kur Greqia nuk mjaftonte. Pra, në dekadën para 1912 Qemali ishte: një pragmatik osman që mendonte për Shqipërinë në kuadër të një gjeopolitike më të gjerë, jo një ideolog nacionalist pranuerisht.

Kthimi i tij — pas Revolucionit të Xhonturqve 1908 — ishte i një deputeti parlamentar për Beratin. Shkroi për Tanin, bashkëpunoi me liberalët osmanë, u zgjodh shkurt Kryetar i Asamblesë Kombëtare Osmane në krizën e 31 Marsit 1909. Kur ajo krizë u mbyt nga CUP-i, iku për pak kohë në Greqi. Vetëm gradualisht, nga 1910 e tutje — pasi bëhej e qartë se Xhonturqit nuk do ta lejonin kurrë autonominë shqiptare, pasi kryengritja e 1911 detyroi një platformë unike, pasi Luftërat Ballkanike të 1912 u kthyen në shpërbërjen e vërtetë të Rumelisë osmane — fokusi i Qemalit u kthye, praktikisht i detyruar, nga reforma osmane në pavarësi shqiptare. Në dhjetor 1911 u takua fshehurazi me Hasan Prishtinën në Stamboll; udhëtoi nëpër Evropë për të siguruar armë dhe para; hartoi platformën që do të shpallej në Vlorë.

Ka një lexim të pakomod por të saktë të 28 nëntorit 1912: deklarata e Vlorës ishte më tepër një manovër për njohje ndërkombëtare se sa një shkëputje e plotë nga Stambolli. Arsyeja ishte gjeopolitike: nëse Shqipëria do të mbetej province osmane, tokat e saj do të coptoheshin midis Serbisë, Greqisë dhe Malit të Zi sipas logjikës së Luftës së Parë Ballkanike. Vetëm duke u shfaqur si "shtet i pavarur" mund të hynte në fjalorin diplomatik të Fuqive të Mëdha si subjekt — jo si pre. Prandaj dhe Konferenca e Londrës e 17 majit 1913 e njohu Shqipërinë fillimisht si "shtet autonom nën sovranitetin osman"; vetëm pas Luftës së Dytë Ballkanike, më 29 korrik 1913, ambasadorët ranë dakord për "pavarësi dhe sovranitet të plotë". Kjo nuk e zvogëlon aktin e Qemalit — e saktëson atë. Ai bëri zgjedhjen e vetme që i mbetej një burokrati të vjetër osman në momentin kur perandoria po shembej nën këmbët e tij.

Qeverisja zgjati pak. Prej 4 dhjetorit 1912 deri në fund të janarit 1914, Qemali mbajti njëherësh kryeministrinë dhe Ministrinë e Jashtme. Shqipëria funksiononte de fakto pa territor të sigurt, pa ushtri, pa monedhë. Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit — një organ i Fuqive të Mëdha i vendosur në Vlorë për të administruar shtetin e ri — praktikisht bashkë-qeverisi vendin. Në 1913, ushtria osmane e dekavalierizuar dërgoi nënkolonelin Bekir Fikri në Shqipëri për të promovuar Ahmed Izzet Pashën si kandidat alternativ, me një plan për aksion të përbashkët osmano-shqiptaro-bullgar kundër Serbisë dhe Greqisë, me premtimin se Kosova dhe Çamëria do t'i ktheheshin Shqipërisë. Qemali — dhe kjo është ndoshta akti më i diskutueshëm i tij si kryeministër — fillimisht e mbështeti fshehurazi infiltrimin osman. Më 7-8 janar 1914 xhandarmëria holandeze e zbuloi komplotin, arrestoi Fikrin, gjeti më shumë se 200 ushtarë osmanë në tokë shqiptare. Komisioni Ndërkombëtar shpalli ligjin ushtarak. Qemali dhe kabineti i tij dhanë dorëheqjen.

Kjo është një gjysmë-tradhti ose një zgjedhje tragjike, varet nga cili kënd shikohet. Për nacionalistët e sotëm, mbështetja e Qemalit për një operacion ushtarak osman në Shqipëri pas deklaratës së pavarësisë është e papranueshme. Për këdo që lexon kohën siç ishte, Qemali përballej me një llogari që nuk pranonte zgjidhje pastra: ose Shqipëria zvogëlohej në një shtet të vogël përbrenda kufijve të imponuar nga Londra, ose rrezikonte gjithçka për një kontur më të madh të mbështetur nga një perandori që po vdiste. Zgjodhi gjestin hibrid, u kap, ra. Kjo e shquan si njeri i fundit të një brezi — brezit që kishte besuar se mundej të shpëtonte njëherësh Stambollin dhe Shqipërinë, dhe që mësoi në mënyrë të dhimbshme se nuk mundej.

Jetën e fundit e kaloi në Francë e më vonë në Itali. Shkroi kujtime me gazetarin Somerville Story — kujtime që botuan pas vdekjes së tij dhe që mbeten një burim themelor për kuptimin e diplomacisë shqiptare para 1914. Më 1918, kur u nis nga Franca për në Itali me shpresë se Konferenca e Paqes së Parisit do të kishte vend për argumentet shqiptare, qeveria italiane e ndaloi të largohej nga Peruxhia. Vdiq atje, më 26 janar 1919, nga një sulm në zemër. Trupi iu kthye Vlorës dhe u varros në teqenë bektashie — kthim simbolik në atë pikë gjeografike ku kishte ngritur flamurin shtatë vjet më parë.

Qemali nuk ishte revolucionar; ishte reformator i vonuar që u detyrua të prodhonte shtet sepse perandoria u shemb para se t'i jepte kohë të bënte tjetër gjë. Ky është një vlerësim, jo një ulje e vlerës. Shumë kombe europiane kanë në themel të shtetit të tyre figura rrënjësore-revolucionare — Garibaldin në Itali, Bolívar-in në Amerikën e Jugut. Shqipëria ka një plak të lodhur në një ballkan të Vlorës, që mban në dorë një flamur të qëndisur dhe një tekst të shkruar për publikun e Evropës. Kjo është gjithashtu një kulturë politike, dhe ka qenë vendimtare për trajektoren tonë: nga 1912 deri sot, shqiptarët e kanë krijuar shtetin e tyre jo nga rrezja e një ideali, por nga pragmatizmi i kohëve të vështira. Qemali ishte prototipi i asaj pragmatike. Nuk qe i bukur. Qe i nevojshëm.

Burim: en.wikipedia.org/wiki/Ismail_Qemali; sq.wikipedia.org/wiki/Ismail_Qemali; en.wikipedia.org/wiki/Albanian_Declaration_of_Independence; S. Story (ed.), The Memoirs of Ismail Kemal Bey (London, 1920); artikujt e Zhurmës të lidhur tregohen më poshtë.

— Redaksia ZHURMA