Ibrahim Rugova — profesori që ndaloi armët

Në verën e vitit 1976, një doktorant tridhjetëdyvjeçar kosovar u ul në sallën e Rolan Bartit në École Pratique des Hautes Études në Paris. Seminari i Bartit atë vit trajtonte semiologjinë, kodet letrare, tekstin si shumësi kuptimesh. Për doktorantin — i ardhur nga Universiteti i Prishtinës që kishte filluar të funksiononte në gjuhën shqipe vetëm gjashtë vjet më parë — kjo ishte hyrje në një botë intelektuale ku fjalët nuk kishin një kuptim të drejtpërdrejtë, por shtrëngoheshin nëpër struktura që vetë lexuesi duhet t'i rindërtonte. Njëzet vjet më vonë, Ibrahim Rugova do të bëhej udhëheqës politik i një populli të rrethuar nga dhuna, dhe instinkti i tij themelor do të ishte ende ai i kritikut letrar: të lexonte tekstin e kohës, të mos reagonte ndaj sipërfaqes së saj, të kuptonte strukturën nën dukje. Kjo është edhe forca edhe kufiri i trashëgimisë së tij.

Lindi më 2 dhjetor 1944 në Cërcë, një fshat pranë Istogut. Babai Ukë dhe gjyshi i tij u ekzekutuan nga partizanët jugosllavë në janar 1945; kjo hedhje e thjeshtë në një greminë — një familje e "përshtypur" si bashkëpunëtore nga regjimi i ri komunist, pa gjyq, pa regjistër — do të bëhej themelore për formimin politik të Ibrahimit. Mësoi në Istog, ndoqi të mesmen në Pejë, studioi gjuhë e letërsi shqipe në Prishtinë dhe u diplomua në vitin 1971. Vitet 1976–1977 i kaloi në Paris, pranë Bartit — periudhë që e la gjurmë të thellë në gjithë prodhimin e tij të mëvonshëm kritik. Më 1984 mbrojti doktoraturën. Gjatë viteve 1980, publikoi vepra që do të ripërcaktonin kritikën letrare shqiptare: "Kah teoria" (1978), "Kahe dhe premisa të kritikës letrare shqiptare 1504–1983" (1986), "Vepra e Bogdanit" (1982), "Refuzimi estetik" (1987). Ishte pjesëtar korrespondues i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës që nga viti 1986. Në vitin 1988 u zgjodh kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës. Deri në atë moment, Rugova ishte profesor, jo politikan.

Paralele e shtetit

Më 23 dhjetor 1989, në një salle të stërmbushur në Prishtinë, Rugova u zgjodh president i partisë së sapothemeluar — Lidhja Demokratike e Kosovës, LDK. Brenda pak muajsh, partia kishte rreth 700.000 anëtarë — praktikisht gjithë popullsinë e rritur shqiptare në Kosovë. Pas shfuqizimit të autonomisë nga Millosheviqi (mars 1989), pas shpalljes së deklaratës kushtetuese të 2 korrikut 1990, pas shpërndarjes së institucioneve nga Beogradi, Kosova kishte nevojë për një strukturë paralele të plotë — dhe Rugova e dha. Sistemi arsimor u transferua në shtëpi private; shëndetësia u organizua në reparte amatore; një tatim vullnetar (tre për qind i të ardhurave) financonte buxhetin e paralel. Më 7 shtator 1992, në zgjedhjet e organizuara fshehurazi, Rugova u zgjodh president i Republikës së Kosovës — një republikë që asnjë shtet përveç Shqipërisë nuk e njihte zyrtarisht. Ai e mbajti atë post deri në vdekje.

Kjo strategji — mosveprimi i organizuar, refuzimi i dhunës, ndërtimi i një paralele komplete institucionale — iu vu pseudonimi "Gandhi i Ballkanit" nga shtypi perëndimor. Ky krahasim është ku ndodh problemi i parë i profilit të Rugovës. Rugova nuk ishte Gandhi. Gandhi i refuzoi armët sepse besonte se forca morale do ta detyronte Britaninë të ikte. Rugova i refuzoi armët sepse e dinte që me armë, Kosova do të masakrohej — jo sepse besonte se Millosheviqi do të ndërronte mendje. Logjika e tij ishte strategjike, jo etike. Gjatë gjithë viteve 1990, ai mendonte se ndërkombëtarizimi pa gjakderdhje do të sillte, në fund, mbrojtje perëndimore — një Bosnjë pa Srebrenicën. Dayton-i i 1995-s, që Kosovës nuk i dha asgjë, e dëmtoi këtë hipotezë; por Rugova nuk i ndryshoi taktikat.

Tensioni me UÇK-në

Midis viteve 1996 dhe 1999, strategjia e Rugovës u gjend në konflikt të hapur me UÇK-në. Ai e quajti publikisht UÇK-në "vepër e agjentëve provokatorë serbë" — një akuzë jo thjesht taktike, por ontologjike: për Rugovën, kushdo që hapte ballafaqim të armatosur punonte, në efekt, për interesin e Millosheviqit. Pas Prekazit (mars 1998), kjo pozicion u shemb. Dhjetëra mijëra kosovarë që kishin paguar në mënyrë besnike tatimin e paralel dhe kishin votuar për Rugovën, brenda pak javësh hodhën mbështetjen e tyre te UÇK. Në shkurt 1999, në negociatat e Rambujesë, delegacioni shqiptar nuk drejtohej nga Rugova — ishte Hashim Thaçi, shefi politik i UÇK-së, që e mori atë rol. Rugova u bë zëvendës. Gjatë bombardimit të NATO-s ai u takua, në rrethana të turbullta dhe të detyruara, me Millosheviqin në Beograd — një pamje që e dëmtoi rëndë imazhin e tij. Kur u kthye në Kosovë pas luftës, ai ishte ende figura më e votuar, por jo më e pakonkurrueshme.

Miti dhe rekordi

Kritika më e rëndë ndaj Rugovës — e artikuluar që prej fundit të viteve 1990 deri sot — është se strategjia e tij e zgjati vuajtjet e viteve '90: që pasiviteti i organizuar i lejoi Millosheviqit shtatë vjet kohë për të ndërtuar aparatin represiv që në fund kreu spastrimet etnike të 1999-s. Kritika e kundërt, po aq e rëndë: pa vitet e Rugovës, pa ndërtimin e paraleles institucionale, pa disiplinën e sjelljes që prodhoi simpatinë perëndimore, Kosova nuk do të kishte pasur kapitalin moral për të fituar ndërhyrjen e NATO-s në vitin 1999. Të dyja kritikat qëndrojnë njëkohësisht. Rugova nuk ishte një politikan që kishte vazhdimisht të drejtë; ai ishte një politikan që pati të drejtë për një periudhë — nga 1989 deri rreth 1996 — dhe gabim në periudhën tjetër, nga 1996 deri 1999. Gabimet e tij nuk dalin nga frikësimi; ata dalin nga besimi i thellë, tipik i një kritiku letrar, se struktura e thellë e tekstit nuk ndryshon nëse lexuesi reagon emocionalisht. Por historia nuk është tekst; ajo lëviz.

Në shtator 2005 iu diagnostikua kanceri i mushkërive. Vdiq më 21 janar 2006 në Prishtinë. Në funeralin e tij morën pjesë rreth gjysmë milioni vetë. Shalli i tij i mëndafshit, të cilin e mbante në çdo takim formal që prej viteve 1990, është bërë simbol politik-kulturor i qytetit; hobi i tij i çuditshëm — mbledhja e mostrave të gurëve dhe dhuratimi i tyre në vizitorë, me madhësinë e kristalit që pasqyronte vlerësimin e tij për takimin — është pjesë e folklorit të politikës kosovare. Bulevardi kryesor i Prishtinës, Aeroporti Ndërkombëtar, shumë shkolla e institucione mbajnë emrin e tij. Pas Rugovës, LDK-ja nuk arriti të gjejë zë të qartë; partia që dikur numëronte 700.000 anëtarë është bërë parti e mesme në peizazhin politik kosovar, gjithnjë duke kërkuar një Rugovë të ri që nuk duket askund.

Ai nuk ishte Gandhi, dhe Kosova nuk do të kishte ndaluar tanket serbe me trupa të shtrirë përtokë. Por ai ishte diçka më e rrallë se Gandhi: një profesor i kritikës letrare që, kur iu kërkua të bëhej udhëheqës i një kombi të rrethuar, nuk ia kaloi rolin tjetrit. Ai vendosi se kodet e tekstit kosovar do të lexoheshin me durim, edhe kur durimi dukej si dobësi. Në fund, durimi nuk fitoi; fitoi kombinimi i durimit të tij dhe armëve të Jasharit. Kosova mbahet nga të dyja pjesët.

Burim: Wikipedia (en, sq), Balkan Insight, ICTY Documentation, MDPI "From Objectification to Aesthetic Refusal", vepra e vetë Rugovës ("Kahe dhe premisa", "Refuzimi estetik"); artikujt e Zhurmës të lidhur tregohen më poshtë. — Redaksia ZHURMA