Fan Noli — peshkopi, kryeministri dhe i mërguari i përjetshëm

Më 1906, një aktor e përkthyes njëzet-e-katër-vjeçar zbarkoi në Nju Jork. Kishte lindur në një fshat shqiptaro-ortodoks të Trakisë osmane, ishte shkolluar në gjuhën greke, kishte punuar si dirigjent kori në Athinë, si mësues në Odessa, si aktor shëtitës në Aleksandri. Në pasaportat kohore quhej Theofanis Stylianos Mavromatis. Kur vdiq — pothuaj gjashtëdhjetë vjet më vonë — në Fort Lauderdale të Floridës, më 13 mars 1965, gazetat e quanin Fan Stilian Noli. Midis këtyre dy emrave ka një jetë që mbetet ndoshta më e çuditshmja e ndonjë figure publike shqiptare: njeriu që themeloi një kishë të pavarur, përktheu Shekspirin në shqip, qeverisi Shqipërinë për gjashtë muaj, iku me dënim me vdekje, mori para nga Kominterni, doktoroi me disertacion mbi Skënderbeun në 63 vjet, dhe shkroi një libër për Bethovenin dhe Revolucionin Frëng.

Noli i të gjithëve nuk ekziston. Çdo brez e ka zgjedhur pjesën që i duhet. Komunistët e Hoxhës u mburrën me "kryeministrin progresist të 1924-ës" dhe harruan peshkopin. Diaspora ortodokse në Massachusetts nderon themeluesin e kishës dhe harron flirtin me Moskën. Shkollat e sotme e mësojnë si përkthyes dhe harrojnë sa i dhunshëm ishte si polemist. Në redaksinë tonë besojmë se asnjë nga këta Noli nuk është i plotë pa të tjerët — dhe se trajektorja e tij është më tepër historia e një kombi të vogël që kërkoi modernitet në katër kontinente dhe e gjeti vetëm pjesërisht, vonë, në ekzil.

Lindi më 6 janar 1882 në Ibrik Tepe (shqip: Qyteza), një fshat shqiptar ortodoks në Trakinë lindore, prej një familjeje të ardhur nga Shqipëria e Jugut shekuj më parë. Shkollimi i parë ishte në greqisht — në atë kohë, për ortodoksët në Perandorinë Osmane, alternativë gati nuk kishte. Më pas filloi bredhja: Kostandinopojë, Athinë, Aleksandri, Odessa, Korfuz — punë të rastësishme si mësues e kopist, fillime si aktor i teatrit shqip të diasporës. Më 1906 u nis për në SHBA, punoi disa muaj në mullinjtë e drurit të Bufallos, pastaj u vendos në Boston. Fakti që ndryshoi gjithçka ndodhi më 1907 në qytezën e vogël të Hudsonit, Massachusetts: një punëtor shqiptar, Kristaq Dishnica, vdiq; prifti grek refuzoi ta varroste sepse të ndjerët e konsideronin "skizmatik" — domethënë pjesëtar të një komuniteti që kërkonte shërbesa në shqip. "Incidenti i Hudsonit" çnjerëzor bëri për diasporën ortodokse shqiptare atë që një dekadë më vonë 1912 bëri për politikën: e bashkoi dhe e detyroi të nxjerrë në shesh një zgjidhje të vetën.

Më 8 mars 1908 Nolin e shuguruan si prift — laik që bie nga rruga në altar brenda disa muajsh, rast i rrallë në traditën ortodokse, dhe i mundshëm vetëm për shkak të urgjencës kombëtare. Nisi menjëherë të përkthejë liturgjinë nga greqishtja në toskërishten letrare. Në vitin 1912, mes themelimit të shtetit shqiptar, mori diplomën e parë — B.A. nga Harvardi. Më 1922, në Kongresin Ortodoks të Beratit, Kisha Ortodokse Autoqefale Shqiptare u shpall zyrtarisht. Në këtë pikë, Noli nuk ishte më vetëm prift i një komuniteti emigrantësh; ishte hierarku kryesor i një institucioni që përpiqej t'u jepte shqiptarëve ortodoksë një shtëpi të vetën, pa ndërhyrjen e Athinës.

Paralelisht me kishën, zhvillohej punëtoria letrare. Nga vitet 1910 deri më 1930, Noli përktheu në shqip pjesën dërrmuese të Shekspirit — Otello, Makbethi, Hamleti, Mbreti Lir, Jul Qezari; Armiku i popullit dhe disa drama të tjera të Ibsenit; pjesë nga Don Kishoti i Servantesit; poezi të Edgar Allan Poe. Këto nuk ishin ushtrime akademike — ishin një akt përthemelimi. Pa to, shqipja letrare e shekullit XX do të kishte filluar me një bibliotekë boshe në rafte të dramaturgjisë dhe letërsisë botërore. Noli i dha shqipes Shekspirin; askush tjetër nuk e kishte bërë këtë detyrim për një gjuhë të re.

Pastaj erdhi 1924. Shqipëria e re ishte një oligarki feudale e papërfunduar nën dominimin e Ahmet Zogut. Atentatet politike kundër deputetëve liberalë — veçanërisht vrasja e Avni Rustemit në prill — detyruan Zogun të ikte nga vendi, dhe më 16 qershor Noli u vendos kryeministër i një qeverie reformiste. Revolucioni i Qershorit shpalli një "Program me 20 Pika" me reforma bujqësore, kundër korrupsionit, për një shtet modern. Gjashtë muaj më vonë — në Krishtlindje 1924 — Zogu u kthye me para jugosllave, me forca shqiptare të rekrutuara në Dibër, dhe me prekshmëri ruso-të-bardhë. Qeveria e Nolit u rrëzua brenda disa ditësh. Ai iku në Itali, pastaj në Gjermani e Austri. Dënimi me vdekje në mungesë e ndoqi më shumë se një dekadë.

Prej ekzilit të Vjenës themeloi KONARE-n (Komiteti Nacional Revolucionar), organizatën politike që do ta bënte Nolin personazhin më të pakëndshëm për historianin e sotëm, sepse e detyron të shikojë drejt e në sy një fakt të papranueshëm për të dy palët: anti-zogisti kryesor shqiptar i viteve 1925-1928 mori para dhe trajnim nga Moska. Pas 1927, KONARE u riemërua Komiteti i Çlirimit Kombëtar dhe kaloi de fakto nën kontroll të Kominternit; 24 të rinj shqiptarë u dërguan të studionin në Moskë dhe Leningrad. Noli vetë mbeti kurrë komunist doktrinar — motivi i tij themelor ishte kundër-Zogist dhe kombëtar — por mori paratë që i erdhën. Ky është një fakt që nuk duhet as mbrojtur as fshehur. Në vitet 1920, për një kryeministër të rrëzuar pa ushtri, Moska ishte i vetmi aleat i mundur përballë një Romë që po mbështeste Zogun. Zgjedhja ishte pragmatike, jo ideologjike, por ishte gjithsesi zgjedhje.

Në fillim të viteve 1930 Noli u zhgënjye. Politika e Kominternit ndryshoi, KONARE u fshi, dhe në 1932 ai u kthye në SHBA, ku do të rrinte deri në vdekje. Hoqi dorë nga veprimtaria politike dhe u zhyt në studime: diplomoi në Konservatorin e Ri-Anglisë më 1938, mori doktoraturën në histori nga Universiteti i Bostonit më 1945 me disertacion mbi Skënderbeun (më pas libri George Castrioti Scanderbeg, 1947), dhe më 1947 botoi nga International Universities Press librin Beethoven and the French Revolution — pjesë e hulumtimeve të tij në Departamentin e Muzikës. Në këto vitet e fundit përktheu Bibën e Re në shqip dhe botoi antologjinë liturgjike që ende përdoret nga diaspora ortodokse shqiptare në Amerikë. FBI-ja mbajti mbi të një dosje voluminoze për dekada — në pjesën më të madhe për shkak të asociacioneve të tij të vjetra me Kominternin, gjë që as fshihej as denonte veten. Pas 1945 tentoi pa sukses të bindte qeverinë amerikane të njohë regjimin e Hoxhës — jo nga simpati komuniste, por nga llogaria e tij që çdo ndarje e Shqipërisë nga bllokoja sovjetik ishte më mirë se zero. Tirana e refuzoi duke e quajtur "armik të klasës".

Nolit mund t'i faleshin kontradiktat nëse do të kishte qenë më i butë, por ai nuk ishte. Ishte një polemist i dhunshëm, një egoik i fuqishëm, një njeri që i quante kundërshtarët hapur tradhtarë dhe miqtë e vjetër të rinjtë oportunistë. Ajo çka e mban të tërën bashkë — peshkopin, kryeministrin, komunistin shoqërues, doktorantin e 63 vjetëve, dirigjentin e bandës, përkthyesin e Shekspirit — nuk është një ideologji. Është një kujtesë: që ky komb, kur më 1906 nxori djemtë e vet në Bufallo dhe Boston, i nxori pa institucione, pa gjuhë letrare, pa kishë të vetën, pa shtet. Noli ndërtoi sa mundi në secilën prej këtyre mungesave. Disa gjëra ia doli; të tjerat, si qeverinë, i mbajti gjashtë muaj. Por gjashtë muaj në 1924 ishin më tepër se sa pati secili prej pasardhësve të tij deri në 1991.

Sot, Kisha Ortodokse Autoqefale Shqiptare funksionon në Tiranë dhe Korçë; kisha amerikane që ai themeloi është pjesë e Orthodox Church in America. Përkthimi i tij i Shekspirit është ende aktiv në skenat shqiptare. Revolucioni i Qershorit ka hyrë në mitin politik të të majtës shqiptare, ndërsa të djathtën e bën të pakëndshme. Në Fort Lauderdale, në varrezat e Forest Hills të Bostonit, njeriu qëndron më i qetë se kurrë ishte gjallë.

Burim: en.wikipedia.org/wiki/Fan_Noli; sq.wikipedia.org/wiki/Fan_Noli; en.wikipedia.org/wiki/KONARE; Fan S. Noli, Beethoven and the French Revolution (International Universities Press, 1947); artikujt e Zhurmës të lidhur tregohen më poshtë.

— Redaksia ZHURMA