Fan Noli

Kisha kombëtare, federata, gazeta, madje edhe një letërsi e tërë botërore në shqip — të gjitha u ndërtuan në Boston, një oqean larg atdheut, sepse në atdhe nuk lejoheshin të ndërtoheshin. Fan Noli ishte zemra e asaj vatre të largët: peshkop që ia dha shqipes edhe Perëndinë, dijetar që e ktheu Shekspirin tosk, dhe kryeministri që, pas Revolucionit të Qershorit 1924, qeverisi gjashtë muaj para se një restaurim i mbështetur nga fqinjët ta dëbonte në dyzet vjet mërgim. Historia e tij është historia e rrjetit shqiptar të mërgimit: i aftë të ndërtojë një komb nga larg, por jo ta mbrojë atë nga afër.

Pse ka rëndësi

• Lindi Theofan Stilian Mavromati më 6 janar 1882 në Ibrik Tepe të vilajetit të Adrianopojës; më 1906 emigroi në Amerikë, ku u bë njëherësh klerik, gazetar, përkthyes e politikan.
• Më 22 mars 1908 meshoi për herë të parë në shqip, në Boston; Kongresi i Beratit i 17 shtatorit 1922 shpalli autoqefalinë e Kishës Ortodokse Shqiptare; Noli u shugurua peshkop më 1923.
• Revolucioni i Qershorit 1924 e bëri kryeministër për gjashtë muaj; pas kthimit të Ahmet Zogut kaloi mbi dyzet vjet në mërgim, deri në vdekjen më 1965 në Florida.

Kush ishte

Fan Noli lindi Theofan Stilian Mavromati më 6 janar 1882 në Ibrik Tepe, një fshat i banuar nga shqiptarë brenda vilajetit osman të Adrianopojës (Edirne), i themeluar dikur nga familje që e kishin prejardhjen te Qyteza e Kolonjës. U rrit në një botë ortodokse ku gjuha e kishës ishte greqishtja dhe ku të quheshe shqiptar e ortodoks njëkohësisht ishte gati e ndaluar. Pikërisht ai paradoks do të bëhej çështja e jetës së tij.

Në vitin 1906 emigroi në Amerikë, ku jeta e tij u shndërrua. Atje u bë njëherësh klerik, studiues, gazetar, përkthyes e politikan — figura më shumëplanëshe e Rilindjes së vonë. Mori gradën Bachelor of Arts në Universitetin e Harvardit më 1912 dhe, paralelisht, ndërtoi institucionet që do t'i jepnin diasporës shqiptare të Amerikës një zë të vetin.

Kronologjia

• 1882Lind më 6 janar në Ibrik Tepe, vilajeti i Adrianopojës.
• 1906Emigron në Shtetet e Bashkuara.
• 1908Më 22 mars meshon për herë të parë në shqip, në Boston; shugurohet prift.
• 1909–11Redakton gazetën Dielli, organin e shqiptarëve të Bostonit.
• 1912Bashkëthemelon Federatën Panshqiptare Vatra me Faik Konicën; diplomohet në Harvard.
• 1916Përkthen Othellon — vepra e parë e Shekspirit në shqip.
• 1922Kongresi i Beratit (17 shtator) shpall autoqefalinë e Kishës Ortodokse Shqiptare; Noli shugurohet peshkop.
• 1924Revolucioni i Qershorit e bën kryeministër; në dhjetor rrëzohet nga kthimi i Ahmet Zogut.
• 1965Vdes më 13 mars në Fort Lauderdale, Florida, pas mbi dyzet vjet mërgimi.

Kodi: gjuha që iu dha edhe Perëndisë

Noli e kuptoi diçka që Rilindja e kishte ngritur në parim: një komb nuk është i lirë nëse lutet, mëson e shkruan në gjuhën e tjetrit. Më 22 mars 1908, në një sallë të Bostonit, ai meshoi për herë të parë në shqip — një akt fetar që ishte njëkohësisht politik. Shkëndija kishte qenë një refuzim: një punëtor i ri shqiptar, i vdekur nga gripi, ishte lënë pa varrim ortodoks ngaqë identifikohej si shqiptar. Nga ajo fyerje lindi një kishë. Më 1922, Kongresi i Beratit shpalli autoqefalinë e Kishës Ortodokse Shqiptare, duke e shkëputur besimtarin shqiptar nga vartësia shpirtërore ndaj qendrave të huaja.

I njëjti instinkt — t'i jepej shqipes çdo regjistër i lartë që i ishte mohuar — e çoi te letërsia botërore. Noli ktheu në një toskërishte të rrahur e madhështore Othellon (1916, Shekspiri i parë shqip), Hamletin, Makbethin e Jul Cezarin, si dhe Servantesin, Ibsenin dhe rubairat e Omar Khajamit. Aty ku Sami Frashëri e kishte ndërtuar kodin — gjuhën e shkruar — Noli e shtriu atë kod deri te altari dhe deri te skena e tragjedisë.

Vatra dhe Dielli: zemra në Boston

Më 28 prill 1912 — të njëjtin vit që flamuri u ngrit në Vlorë — Noli dhe Faik Konica bashkuan shoqëritë shqiptare të Amerikës në një federatë të vetme: Vatra. Emri nuk ishte i rastësishëm — vatra është zjarri që mban bashkë një familje të shpërndarë. Gazeta Dielli, që Noli e kishte redaktuar që nga 1909-a, u bë organi i saj. Për një brez, Vatra ishte qeveria e padeklaruar e diasporës: mblidhte para, bënte lobim për çështjen shqiptare dhe i jepte mërgimit një adresë. Pavarësia e 1912-s u financua e u mbrojt jo vetëm në Vlorë, por edhe në sallat e Bostonit — dëshmi se rrjeti shqiptar punonte më mirë i shpërndarë sesa i rrethuar.

Gjashtë muaj qeveri

Në qershor 1924, një kryengritje që Noli e quajti Revolucion i Qershorit përmbysi pushtetin dhe e ngriti atë në krye të një qeverie reformatore — të parën me një program demokratik e antifeudal në historinë e shtetit të ri. Por programi mbeti i pambrojtur. Në dhjetor të po atij viti, Ahmet Zogu u kthye me përkrahje nga jashtë — mes saj edhe ndihmë jugosllave — dhe e rrëzoi qeverinë. Noli iku. Eksperimenti i parë demokratik shqiptar zgjati gjashtë muaj; mërgimi që pasoi zgjati mbi dyzet vjet. Është e njëjta linjë që përshkon tërë rrjetin: sa herë shqiptarët ngrinin diçka të tyren, fqinjët dhe fuqitë zgjidhnin ta shuanin.

Dyzet vjet mërgim

Gjashtë muajt në krye të Shqipërisë i kushtuan dyzet vjet jashtë saj. Iku me dënim me vdekje mbi kokë, dhe mërgimi nuk mbaroi kurrë: vdiq në Fort Lauderdale më 13 mars 1965, dyzet e një vjet pas rrëzimit.

Ç'bëri me ato dekada është vetë përgjigjja se kush ishte. Përktheu Shekspirin në shqip. Doktoroi në moshën gjashtëdhjetë e tre vjeç, me disertacion mbi Skënderbeun. Shkroi një libër mbi Bethovenin dhe Revolucionin Frëng — një peshkop i një kishe të vogël diaspore që merrej me muzikën e një epoke tjetër, sepse mërgimi ia kishte lënë kohën dhe ia kishte marrë vendin.

Dhe mori para nga Kominterni. Kjo nuk hiqet nga skeda. Noli i të gjithëve nuk ekziston: komunistët e Hoxhës u mburrën me «kryeministrin progresist të 1924-ës» dhe harruan peshkopin; diaspora ortodokse e Masaçusetsit nderon themeluesin e kishës dhe harron flirtin me Moskën; shkollat e sotme e mësojnë si përkthyes dhe harrojnë sa i dhunshëm ishte si polemist. Asnjëri prej tyre nuk është i plotë pa të tjerët.

Rrjeti

Fan Noli nuk qëndron vetëm. Ai trashëgoi shtetin që Ismail Qemali shpalli në 1912 dhe u përpoq ta demokratizonte; e shtriu kodin e gjuhës që Sami Frashëri kishte ndërtuar, duke e çuar te liturgjia dhe te letërsia; ndërtoi Vatrën krah për krah — dhe shpesh në rivalitet — me Faik Konicën; dhe u rrëzua nga Ahmet Zogu, i njëjti njeri që do ta kthente Shqipërinë në mbretëri. Katër figura, një rrjet i vetëm: ai i një kombi që i kishte mendjet e veta të shpërndara nëpër botë, të zotat ta projektonin atdheun, por rrallë të lejuar ta mbanin.

Trashëgimia

Noli vdiq në Florida më 13 mars 1965, larg vendit që e kishte qeverisur për gjysmë viti. Por shumëçka prej tij mbijetoi: Kisha Ortodokse Autoqefale Shqiptare ekziston ende; përkthimet e tij mbeten kanunore, e lexuara në shkolla e në skenë; Vatra dhe Dielli vazhdojnë në Amerikë. Komunizmi shqiptar do ta përvetësonte selektivisht si "kryeministrin demokrat", duke heshtur peshkopin; mërgimi e kujtoi të tërin. Ai mbetet provë e dyfishtë e rrjetit shqiptar: dëshmi se ai mund të ndërtonte institucione kombëtare nga çdo cep i botës — dhe dëshmi se, kur ato institucione preknin pushtetin në shtëpi, jetëgjatësia e tyre matej në muaj.

Hollësi të rrugëtimit

Mesha e parë shqipe u mbajt në Knights of Honor Hall të Bostonit më 22 mars 1908, pak javë pasi Noli ishte dorëzuar dhjak e mandej prift nga Kisha Ruse; ngjarja që e nxiti — refuzimi i një varrimi ortodoks për një shqiptar në Hudson të Masaçusetsit — i kishte dhënë formë vendimit për një kishë kombëtare. Pas Kongresit të Beratit (1922) u shugurua peshkop i Korçës e më pas mitropolit i Durrësit.

Qeveria gjashtëmujore e vitit 1924 nisi me një fjalim: mbi arkivolin e deputetit Avni Rustemi, të vrarë atë vit, Noli mbajti një ligjëratë aq të zjarrtë sa ndezi Revolucionin e Qershorit; më 16 qershor u bë kryeministër. Programi i tij, «Njëzet pikat», synonte ndarjen e tokës dhe fundin e feudalizmit — vizioni më i guximshëm reformator i kohës. Por njohja diplomatike e Bashkimit Sovjetik e ftohu Perëndimin, pronarët e mëdhenj e luftuan reformën agrare, dhe më 24 dhjetor 1924 një Zogu i armatosur nga Beogradi e rrëzoi qeverinë. Në mërgim, Noli i shtoi kanunit të përkthimeve shqipe edhe Edgar Allan Poe-n e Blasko Ibanjezin, përkrah Shekspirit, Servantesit e rubairave të Khajamit.