Bua-Shpata — dinastia shqiptare e Epirit dhe stradiotët e Venedikut

Bua-Shpata ishin shtëpia fisnike shqiptare që në shekullin XIV–XV zotëroi Artën, Angjelokastrën dhe Epirin jugor — ajo brezore ku shqiptari prek grekun dhe ku emri i një familjeje u bë simbol i një principate që mbijetoi për 57 vjet para se të capitullonte, më 4 tetor 1416, ndaj Karlo I Tokkës — jo ndaj osmanëve, siç shpesh keqkuptohet.

Familja Shpata, e njohur në trajtën latine si Spata, ishte pjesë organike e lëvizjes së madhe të shqiptarëve drejt jugut në shek. XIII–XIV. Dokumentet venedikase të vitit 1210 shënojnë tashmë që brigjet e kundërta të Korfuzit — domethënë tokat e Epirit jugor — ishin banuar nga albanesi. Letrat e mitropolitit bizantin Jani Apokauko konfirmojnë po atë gjë: deri në fund të shek. XIII, shqiptarët kishin konsoliduar prezencën deri në Artë dhe Angjelokastrën. Emri i familjes rrjedh nga fjala shqipe shpata (shpatë) — sipas albanologut G. Schirò, i cili ka studiuar gjenealogjinë e Shpatave mbi burime parësore, përfshirë "Kroniken e Janinës" dhe "Kroniken e Tokkos", me mbështetje nga arkivat venedikase.

Gjin Bua Shpata dhe ngritja e Despotatit (shek. XIV)

Themeluesi i fuqisë politike të familjes ishte Gjin Bua Shpata — i njohur në kronikat latine si Joannes Buasata. Rreth vitit 1358, bashkë me Pjetër Loshën, ai udhëhoqi marshimin shqiptar nëpër Epir, Akarnani dhe Etoli. Beteja e Akheloosit (prill 1359) u bë pikëkthesa: forcat shqiptare mundën despotatin e fundit bizantin nën Nikeforos II Orsinin, siç konfirmon Wikipedia duke u mbështetur te Nicol (1984) dhe Hammond (1976). Dy principata dolën: Arta nën Loshën, Angjelokastra nën Gjin Bua Shpatën. Në 1360, Simeon Uroš Nemanjić i Serbisë e njohu formalisht si Despot.

Pas vdekjes së Pjetër Loshës nga murtaja në 1374, Gjin Bua Shpata i bashkoi të dyja despotatet nën një dorë. Territori u zgjerua deri në Nafpaktos/Lepanto (1377) dhe shtrihej, sipas Despotatit të Artës, "nga Gjiri i Korintit deri në lumin Acheron në veri". Momenti kulminant diplomatik e ushtarak erdhi në 1378: Gjin Bua Shpata mundi dhe zuri rob Juan Fernández de Heredia, Kryemaestrin e Kalorësve të Hospitalierëve — njërit prej urdhrave ushtarak më të fuqishëm të Europës mesjetare — kur ky tentoi ta sulmonte Nafpaktosin. Ky akt solli prestigj ndërkombëtar të paprecedentë për principatën shqiptare. Vajza e tij Irenë Shpata u martua në 1396 me Esau de' Buondelmontin, Despotin e Janinës — aleancë diplomatike që nënvizonte peshën e Shpatave si faktor rajonal. Gjin Bua Shpata vdiq më 29 tetor 1399.

Pas tij erdhën vëllai i tij Sgouros Shpata (1399–1403), pastaj Muriq Shpata (1403–1415), i cili shënoi edhe triumfin e fundit: në 1412 rrethoi dhe mundi Karlo I Tokkën të Cefalionisë. Por Muriq vdiq në betejë rreth vitit 1414–1415. Sundimtari i fundit, Jakob Bua Shpata, dorëzoi Artën Karlo I Tokkës më 4 tetor 1416 — data e saktë e fundit të Despotatit Shqiptar të Epirit, pas 57 vitesh ekzistence.

Arta — kryeqendra shqiptare në jug

Arta nën sundimin e Shpatave ishte një qytet i veçantë. Muret bizantine mbaheshin; kisha ortodokse e Shën Teodorës — e ndërtuar në shek. XIII — mbetej qendër fetare; por administrata dhe elita fisnike ishin shqiptare. Gjin Bua Shpata mbajti diplomaci me Venedikun, nënshkroi traktate tregtare me Raguzën, dhe bashkoi aleanca me familjet Muzaka e Thopia. Kronistët bizantinë, sipas "Kronikes së Janinës", e quanin formalisht "Despotat i Shqiptarëve" — njohje e drejtpërdrejtë e karakterit etnik të principatës, jo thjesht një titull ceremonial.

Rënia nuk erdhi nga sulmi osman. Erdhi nga rivaliteti i brendshëm dhe presioni latin. Karlo I Tokkoja, duke shfrytëzuar fragmentimin pas vdekjes së Gjin Bua Shpatës, rrethoi Artën dhe mori kontrollin pas luftimesh të zgjatura. Kjo karakterizon tragjikisht Shpatat: nuk ranë para osmanëve — ranë para pushuesve latinë, pa gjetjen e një figure bashkuese siç ishte Skanderbegu për veriun.

Mercurio Bua — stradioti legjendar (1478–1542)

Mercurio Bua, i lindur në Nafplion rreth vitit 1478 dhe vdekur rreth 1542 në Trevizo, ishte komandanti më i njohur i stradiotëve shqiptarë — pasardhës i drejtpërdrejtë i familjes Bua Shpata. Babai i tij, Pjetër Bua, kishte qenë vetë figurë legjendare: dokumentet venedikase të vitit 1459 e shënojnë si capo të shqiptarëve të Moresë, sipas raportimit të Telegrafi-t mbi historikun e familjes. Në 1476 Pjetër Bua u nderua personalisht në Pallatin e Duxhave të Venedikut, dhe në 1478 mori titullin "Kalorës Nderimi" bashkë me një mantel të kuq të qëndisur me ar — nderi më i lartë që Republika i akordonte komandantëve të huaj. Pikori i Rilindjes Gentile Bellini e skicoi atë rreth vitit 1480; po ajo figurë u përfshi nga Pinturicchio në frezkun "Debati i Shën Katerinës" të Katedralës së Sienas (1491) — dëshmi se familja Bua kishte hyrë tashmë në imazhinarin artistik të Rilindjes italiane.

Mercurio trashëgoi emrin ushtarak dhe e rrita atë. Stradiotët — kalorës të lehtë me prejardhje kryesisht shqiptare (80% e emrave të tyre ishin shqiptar, sipas studiuesit Nicholas Pappas në analizën e tij mbi stradiotët shqiptarë në Itali) — shërbyen njëkohësisht Venedikun, Francën dhe Perandorinë. Mercurio komandoi njësi në Betejën e Agnadellos (9 maj 1509) — një nga betejat vendimtare të Luftërave Italiane — dhe në Betejën e Marinjanos (shtator 1515), ku burimet e kohës raportojnë rolin e tij kyç. Mbreti Louis XII i Francës i akordoi titullin Kont i Aquino-s dhe Roccasecas; Perandori Maksimilian I i dha rreth vitit 1510 një flamur me shqiponjën dykrenore — simbol i autoritetit perandorak dhe kujtimi i lidhjes bizantine të familjes Bua me Lindjen.

Kjo trashëgimi e mbërriti kulmin letrar me poemën epike të Tzanes Koronajosit — ish-stradiot dhe shok lufte i Buasit nga Zakintosi — shkruar rreth vitit 1519 dhe titulluar Andragathemata tou Merkouriou Boua ("Trimëritë e Merkurio Buasit"). Me rreth 4,500 vargje në greqishten popullore, poema e rrjedhos Mercurion nga Akili, Aleksandri i Madh dhe Pirro, duke e quajtur "mburojë e shqiptarëve". Koronajos nuk ishte poet oborri — ishte ushtar-poet, dhe poema e tij u ruajt si pjesë e traditës gojore të stradiotëve shqiptarë të Italisë jugore.

Trashëgimia në Epir

Bashkësitë shqiptare të Epirit — të njohura historikisht si arvanitasit e krahinave nga Preveza dhe Janina deri në Artë — janë pasardhës të drejtpërdrejtë të atyre që qeverisnin Shpatat. Sot, pas shekujsh asimilimi dhe politikash helenizuese, popullsia shqiptarë-folëse e këtyre rajoneve është thuajse e zhbërë si njësi komunikuese, por në toponomastikë, mbiemra, kujtesën familjare dhe disa elemente folklorike, gjurma shqiptare e Shpatave ende identifikohet. Fshatra me emra të prejardhjes shqipe, emërtimi i maleve dhe disa rite tradicionale të ndara me Labërinë flasin për këtë vazhdimësi të heshtur.

Çfarë dëshmojnë Shpatat

Shpatat tregojnë që në shek. XIV shqiptarët nuk ishin fenomen gjeografikisht i ngushtë — ata kishin dinasti të pavarura që shtriheshin nga Mati (Kastriotët) deri në Angjelokastrën (Shpatat), nga Durrësi (Thopiat) deri në Berat (Muzakajt), nga Zeta (Balshajtë) deri në Epir (Shpatat). Kjo ishte shtrirja e plotë e Shqipërisë etnike mesjetare: një brezore nga Ulqini te Lepantoja, me popullsi, fisnikëri dhe diplomaci shqiptare.

Kur Shqipëria u rishpall në 1912, ajo ishte gjysma e brezit të vjetër. Jugu i largët — Epiri — humbi. Por kur shikojmë principatat mesjetare të Shpatave dhe kur dëgjojmë kujtesën arvanitase të sotme, dinamika është e qartë: Shqipëria etnike kishte kufij më të gjerë se Shqipëria politike. Emri i Shpatave mban atë kujtesë.

Burimet:

• Wikipedia — Gjin Bua Shpata, Despotate of Arta, Mercurio Bua, Stratioti (bazuar te Nicol 1984, Hammond 1976, Schirò 1971–72, Luttrell 1982)
• Telegrafi — Historia e Petro Bua Shpatës dhe prania e tij në piktura të piktorëve të mëdhenj
• Nicholas Pappas, «Stradioti: Balkan Mercenaries in Fifteenth and Sixteenth Century Italy», Academia.edu
• Byzantine Oplomachia — Stradioti Balkan Mercenaries of the Fifteenth and Sixteenth Century (bazuar te Pappas)

— Redaksia ZHURMA