Arianitët — fisnikëria që mbajti jugun dhe vulosi Lidhjen

Familja Arianiti qe shtëpia fisnike që prodhoi Gjergj Arianitin — njeriun që ndërtoi dhe mbante gjallë një principatë shqiptare në zemër të jugut, që lidhi fatin e Kastriotëve me Italinë nëpërmjet bijës së vet Donikës, dhe që dha gjakun nga i cili vijoi çdo pasardhës i Skanderbegut.

Arianitët janë një nga shtëpitë më të vjetra e më të fuqishme të Shqipërisë mesjetare. Sipas Prof. Lutfi Alisë, familja shfaqet në kronikave bizantine të shekullit IX si klanë malore në lindje të Durrësit; në shekullin XI, David Arianiti mbante titullin e strategut bizantin të Selanikut nën Vasil II. Dokumentet latine dhe ato të Mbretërisë së Napolit i gjurmojnë me siguri nga shekulli XIII, kur emri familjar shfaqet ngjitur me Thopiat, Gropat, Muzakajt dhe Balshajtë. Deri në gjysmën e parë të shek. XV, Arianitët qeverisnin praktikisht një shtet të vogël me ushtri, administratë dhe marrëdhënie diplomatike — zotërinj të tokave të veta, të pavarur nga çdo perandori.

Fillimet — origjina dhe rritja

Emri familjar ka dy teori origjine: njëra e lidh me fisin ilir Arinstae; tjetra e nxjerr nga fjala indo-evropiane arya me kuptimin "fisnik." Ndërkaq, vijimi historik i familjes është i qartë. Sipas Prof. Alisë, Arianitët kontrollonin territoret rreth lumit Shkumbin që në shekullin XI; deri në shekullin XIV kishin zgjeruar zotërimet nga Librazhdi dhe Elbasani deri në Manastir, Mallakastër dhe Vlorë, me dy qendra kryesore: Sopoti dhe Kanina.

Gjatë shekullit XIV, familja adoptoi mbiemrin Komneni — emërtim i njëjtë me familjen perandorake bizantine. Historikuesja Simonetta Angelo Comnena dokumentoi se Arianitët rrjedhin jure sanguinis — "me të drejtën e gjakut" — nga dinastia Angelo-Komnene nëpërmjet martesave të shek. XI. Kjo prejardhje e dyfishtë — aristokracia ilire dhe dera komnene — u shërbeu si argumentim ndërkombëtar ndërkohë që familja negocionte aleanca me Papën, Napolit dhe Venedikun.

Gjergj Arianiti — njeriu që mbajti jugun

Gjergj Arianiti (1383–1462), i njohur ndërkombëtarisht si Georgius Arianitus ose Arianite Komneni, është figura qendrore e familjes. I biri i Komnen Arianit Spatës, Gjergjin e atin e detyroi ta dorëzojë si peng në oborrin osman — ku qëndroi mes viteve 1423 dhe 1427. Kthimi nga Stambolli e gjeti të gatshëm: e dinte si funksiononte perandoria armike dhe ku ishin dobësitë e saj.

Midis 1432 dhe 1436, ai udhëhoqi njërën nga kryengritjet e para serioze kundër osmanëve në Ballkan. Kryengritja nisi me fitore të rëndësishme: në vitin 1432, forcat e Gjergjit thyen ushtrinë osmane afër Bërzeshtës, kundër Ali Beut; në 1433 mposhti trupat e reja afër Kuçit; në 1434 u ndesh me Ishak Beun. Viteve 1435–1436, i goditur nga fushata osmane të ripërsëritura, u tërhoq në malet e Skraparit — por principata mbijetoi dhe kufiri u mbajt.

Kjo kryengritje krijoi precedent politik dhe moral për Lidhjen e Lezhës. Kur Skanderbegu u kthye nga Nishi më 1443, Gjergj Arianiti ishte i pari dhe më i fuqishmi nga zotërinjtë jugorë që iu bashkua aleancës. Në Lezhë, më 2 mars 1444, fisnikëria shqiptare bëri besë të ndërsjelltë dhe e emëroi Skanderbegun "Kryetar i Lidhjes së popullit shqiptar." Arianiti mbeti për dy dekada krahu ushtarak i jugut ndërsa Skanderbegu drejtonte veriun.

Marrëdhënia mes tyre nuk qe gjithmonë e qetë. Sipas Robert Elsie, historianit kryesor anglofolës të Shqipërisë, Arianiti u aliancos me Mbretërinë e Napolit në 1446, e braktisi aleancën me Skanderbegun rreth 1449 dhe ra me Venedikun në 1456. Por edhe pas këtyre largimeve të përkohshme, u kthye të ndihmonte në mbrojtjen e Krujës dhe betejën e Svetigradit. Kjo nuk ishte marrëdhënie kryetari me nënshtetshin — ishin dy zotërinj të barabartë që negocionin interesat e tyre.

Martesa që vulosi Shqipërinë

Donika — Andronika, siç e quan Oliver Jens Schmitt në vëllimin e tij mbi Skanderbegun — lindi rreth vitit 1428, bijë e Gjergj Arianitit dhe e Marisë Muzaka, e bijë e Andrea III Muzakës. Kjo prejardhje e dyfishtë — Arianiti nga ana atërore, Muzaka nga ana mëmërore — e bënte Donikën portën e unifikimit të gjithë aristokracisë jugore shqiptare.

Ceremonia e martesës nisi me festim në Kaninë, kala dhe zotërim qendror i Arianitëve, ku Skanderbegu mbërriti me 500 shoqërues. Ceremonia ortodokse u mbajt më 26 prill 1451 në manastirin e Ardenicës, afër Lushnjës, nga Peshkopi Felix. Kisha e Ardenicës i ruajti kujtimët e kësaj martese; sot manastiri mbetet destinacion pelegrinazhi kombëtar.

Djali i tyre i vetëm, Gjon Kastrioti II, lindi më 26 prill 1454. Kur Skanderbegu vdiq më 17 janar 1468, Donika dhe djali u transferuan fillimisht në zotërimet feudale të Napolit — Mbreti Ferrante I u garantoi strehë dhe pension vjetor prej 500 dukatësh. Ajo shërbeu si zonjë e oborrit te Mbretëresha Giovanna IV. Donika Arianiti vdiq më 15 shtator 1506 në Valencia të Spanjës, 78 vjeçe — me gjakun e Arianitëve, Muzakëve dhe Kastriotëve të bashkuar në një jetë ekzili që nuk u dorëzua.

Lidhje të tjera dhe diplomacia evropiane

Gjergj Arianiti kishte të paktën dhjetë bija dhe katër djem — çdo martesë qe një akt diplomatik. Përveç Donikës, bijat e tjera u martuan me Ivan Strez Balsha (bashkoi Arianitët me Zetën dhe Shkodrën), Mateo Muzaka (konsolidim i brendshëm jugor), dhe Goisava Arianiti u martua me Lekë Dukagjinin, duke lidhur familjen me kodifikuesin e Kanunit. Nëpërmjet këtyre martesave, çdo nyje kyçe e Lidhjes së Lezhës mbante një e bijë Arianiti — jo si strategji familjare e izoluar, por si mënyra si Shqipëria mesjetare ngrinte një shtet-rrjet pa burokraci të centralizuar.

Familja prodhoi edhe figura të tjera shquese. Angjelina Arianiti, bijë e Gjergjit, u shenjtërua nga Kisha Ortodokse — e vetmja anëtare e fisnikërisë shqiptare mesjetare me titull shenjtërie. Kostantin Arianiti (1456–1530), djali i Gjergjit, bëri karrierë si diplomat dhe komandant ushtarak në shërbim të shumë sovranëve italianë dhe Papëve, duke administruar Montferraton dhe duke u martuar me Franceska Paleologa — sipas Prof. Alisë, prej kësaj linje lindi dega italiane e Arianitëve, e dokumentuar deri në shek. XVII.

Burimet dokumentare

Gjenealogjia e Arianitëve është dokumentuar nga historianë të shumtë të Rilindjes Evropiane. Marin Barleti në Historia de vita et gestis Scanderbegi (1480) e përshkruan Gjergj Arianitin si "komandantin e trupave të jugut" dhe "tastin e djathtë të Skanderbegut." Jacques de Lavardin, në botimin francez të 1597-ës, e quan "un homme de grand conseil et de grande experience en la guerre" — njeri me mendim të thellë dhe përvojë të madhe luftarake. Andrea Angelo Komneni, në Genealogia d'Imperatori Romani (1555), e rendit familjen midis shtëpive "me prejardhje mbretërore" të Ballkanit.

Edhe pas ikjes nga Shqipëria, emri Arianiti qëndroi i gjallë. Arkivat e Napolit ruajnë kontratat martesore dhe testamentet e degës arbëreshe me emrin Aranitus ose Arianiti Comneno. Në shek. XIX, Jeronim De Rada e riktheu emrin Arianiti në poemat arbëreshe si simbol të fisnikërisë diasporike — kujtesë e një shtëpie që nuk kishte vdekur, vetëm kishte lëvizur.

Çfarë mbeti

Principata Arianiti u shua si shtet rreth vitit 1479. Por familja mbijetoi: Kostantin Arianiti e çoi emrin nëpër oborret italiane deri në shek. XVI–XVII; Angjelina Arianiti hapi linjën e shenjtërisë ortodokse; Donika mbajti gjallë gjakun Arianiti-Kastrioti në ekzilin valencian. Në gjakun e çdo pasardhësi të Skanderbegut rrjedh gjaku Arianiti — në dokumentet e fisnikërisë italiane ende rreshtohet emri Castriota Scanderbeg Aragona Arianiti si linja trashëguese e pesë shekujve.

Ka një kujtim që historiani nuk mund ta anashkalojë: sa herë Shqipëria ka pasur nevojë për një simbol lidhjeje mes veriut dhe jugut, ka pasur një Arianiti aty. Në 1444, në Lezhë, Gjergj Arianiti nënshkroi paktin themelues. Në 1451, në Ardenicë, Donika Arianiti u bashkua me trashëgiminë Kastriote. Katër shekuj më vonë, kur De Rada shkruante vargjet arbëreshe që do të frymëzonin Rilindjen, emri Arianiti ende lexohej si kujtesë e fisnikërisë diasporike — e larguar, por jo e shuar.

Burimet:

• World History Edu — Gjergj Arianiti: jetëshkrim i dokumentuar
• Fjala e Lirë — Andronika Arianiti Komnena: jeta, martesa dhe trashëgimia
• Radi & Radi — Prof. Lutfi Alia: Kostantin Arianiti Komneni dhe rrënjët bizantine
• Wikipedia (en) — Arianiti family

— Redaksia ZHURMA