Adem Jashari — familja që nuk u dorëzua

Kur policia serbe hyri në Prekaz më 5 mars 1998, ajo nuk po arrestonte një njeri. Ajo po provonte të shlyente një familje. Rreth një mijë efektivë — njësi speciale e MUP-it, njësi kundërterroriste, disa repartë të Ushtrisë Jugosllave — rrethuan kompleksin Jashari me tanke T-55, automjete të blinduara, artileri dhe të paktën një helikopter sulmues. Ultimatumi dy-orësh i dorëzimit skadoi; vetë Adem Jashari ishte pasuesi i një linjë guerrilësh kosovarë që nuk kishin parashikuar kurrë të dorëzoheshin. Bombardimi zgjati pesëdhjetë e dy orë. Kur zjarri u shua më 7 mars, në kompleks kishin rënë rreth pesëdhjetë e tetë pjesëtarë të familjes Jashari — tetëmbëdhjetë gra, dhjetë fëmijë nën moshën gjashtëmbëdhjetë vjeç. E vetmja e mbijetuar nga shtëpia qendrore ishte Besarta Jashari, njëmbëdhjetë vjeçe, bija e Hamzës. Ajo që do të bëhej miti më i fortë i Kosovës moderne filloi në atë oborr të djegur.

Adem Jashari lindi më 28 nëntor 1955 në Prekaz, në Drenicë — zemra malore e Kosovës, krahinë që nga gjysma e shekullit XIX e tutje kishte qenë djep i rezistencave antiserbe, antiturke, antimonarkike, një pas tjetrës. Babai Shaban ishte mësues; familja mbante në kujtesën kolektive pjesëmarrjen në lëvizjet kaçake të viteve 1920–1930. Tim Judah, gazetar britanik që ka ndjekur Kosovën që prej viteve 1980, e ka përshkruar Ademin si dikë që "i urrente serbët", por "nuk ishte guerrilas ideologjik". Kjo ka rëndësi. Ideologët kërkojnë revolucione; Jashari kërkonte mbrojtjen e terrenit, gjuhës, familjes. Qeveria jugosllave, pas abolimit të autonomisë së Kosovës në mars 1989 nga Sllobodan Millosheviqi, i hoqi të gjitha opsionet e tjera.

Gjatë viteve 1991–1992 ai shkoi në Shqipëri për stërvitje ushtarake — në Labinot-Mal, bashkë me rreth njëqind kosovarë të tjerë — në një kohë kur Tirana e sapo-çliruar nga komunizmi ende nuk kishte politikë të qartë për Kosovën. Në dhjetor 1991, policia serbe rrethoi shtëpinë e Jasharëve në Prekaz për ta arrestuar Ademin dhe vëllain Hamëz; një turmë e madhe fshatarësh, e mbledhur brenda pak orësh, i detyroi forcat të largohen. Ky moment u bë një lloj garancie: Jashari nuk mund të arrestohej pa një betejë. Në vitin 1993 u ndalua në Shqipëri, por u lirua me ndërhyrjen e Ushtrisë shqiptare. Në korrik 1997 u dënua në mungesë si "terrorist" nga një gjykatë jugosllave; Human Rights Watch e përshkroi procesin si të paaftë për të përmbushur "standardet ndërkombëtare". Në janar 1998, një përpjekje e re për të sulmuar shtëpinë dështoi. Për atë kohë, reparti i Jasharëve në Drenicë ishte bërë bërthama operative e asaj që më 17 nëntor 1994 ishte shpallur zyrtarisht Ushtria Çlirimtare e Kosovës — UÇK.

Kolapsi i shtetit shqiptar në pranverën e vitit 1997 — kur skemat piramidale përmbysën qeverinë dhe arsenalet ushtarake u hapën — ndryshoi gjithçka. Qindra mijëra armë, kryesisht pushkë Kallashnikov dhe municion ushtarak, kaluan brenda pak muajsh kufirin verilindor dhe mbushën Drenicën. Derisa gjatë viteve 1993–1996 UÇK-ja kishte qenë një grupim prej disa qindra vetësh me veprim simbolik, në fillim të vitit 1998 kishte rreth pesëqind luftëtarë aktivë; brenda vitit numri do të arrinte në shtatëmbëdhjetë mijë. Jasharët u gjendën në qendër të kësaj rrjedhe. Shtëpia e tyre në Prekaz — komplet prej tre godinash, e rrethuar me mure guri — u bë njëkohësisht kazermë, arsenal dhe simbol. Babai Shaban, mësues i gjuhës shqipe që kishte kaluar dekada duke u mësuar fëmijëve të fshatit letërsinë e Naim Frashërit e të De Radës, në moshën shtatëdhjetë e pesë vjeç nuk u largua nga kompleksi. Edhe ai mbeti në Prekaz gjatë tri ditëve të marsit 1998. Në kujtesën familjare, mësuesi dhe komandanti ishin bërë e njëjta figurë.

Beteja e Prekazit dhe konteksti i saj

Vala e dytë e sulmeve filloi më 28 shkurt 1998. Në Likoshane, UÇK vrau katër oficerë policie serbe. Më 5 mars, në Donje Prekaz, një patrullë tjetër ra në pritë. Përgjigjja serbe — e planifikuar, jo reaktive — ishte operacioni i Prekazit: eliminimi i familjes Jashari jo si dënim për sulmin e atij mëngjesi, por si mesazh për gjithë Drenicën. Amnesty International më vonë do të arrinte në konkluzionin se qëllimi i operacionit ishte "të eliminojë të dyshuarit dhe familjet e tyre", jo të arrestojë luftëtarë. Human Rights Watch dokumentoi ekzekutime të shpejta dhe "forcë të tepruar dhe pa dallim". Pas betejës, deri në pesë mijë banorë u shpërngulën nga rrethina.

Ajo që ndodhi në tri ditët e marsit 1998 transformoi Kosovën. Deri në atë moment, shumica e kosovarëve shqiptarë e mbështesnin rezistencën paqësore të Ibrahim Rugovës. Pas Prekazit, mbështetja kaloi, gati brenda natës, tek UÇK. Më 13 mars, pesëdhjetë mijë protestuan në Prishtinë; deri në fund të muajit, më shumë se njëqind mijë marshuan në qytetet amerikane dhe evropiane. Operacioni serb — projektuar për të shtypur rezistencën — prodhoi pikërisht të kundërtën. Brenda nëntë muajsh, UÇK kishte kapur rreth dyzet për qind të territorit të Kosovës. Brenda trembëdhjetë muajsh, NATO bombardonte Jugosllavinë.

Miti dhe rekordi

Adem Jashari u shenjtërua pothuajse menjëherë. Në vitin 2008, pas shpalljes së pavarësisë, ai mori titullin "Hero i Kosovës". Kompleksi Memorial Adem Jashari në Prekaz u bë vendi i pelegrinazhit më të vizituar i vendit. Rrugë, aeroporte, stadiume, shkolla — emri i tij është kudo në Kosovë. Vazhdimësia e FSK-së nga UÇK-ja — pretendim i kontestuar nga Serbia, por zyrtar në Prishtinë — mbështet në "Komandant Legjendar" një pjesë të legjitimitetit të shtetit të ri.

Por një profil serioz duhet t'i emërojë edhe çështjet që shenjtërimi i shmang. Sulmet e UÇK-së në vitin 1997 — në një kohë kur Kosova ishte ende në gjendjen e rezistencës paqësore të organizuar — nuk ishin pa kosto. Strategjia e provokimit të përgjigjes serbe për të ndërkombëtarizuar çështjen funksionoi politikisht; ajo ishte, megjithatë, një strategji që parashihte viktima civile si kosto të parashikuar. Kritika më e ndershme ndaj UÇK-së — e artikuluar në vitet 2000 nga disa komentatorë kosovarë, shqiptarë dhe ndërkombëtarë — nuk është se nuk duhej të kishte luftë. Është se lufta filloi në një mënyrë që e bëri gjakderdhjen e civilëve të pashmangshme.

Kjo nuk e zvogëlon Jasharin. Ai nuk ishte strateg diplomatik; ai ishte komandant terreni i një familjeje që kishte zgjedhur, brez pas brezi, të mos dorëzohej. Gjatë pesëdhjetë e dy orëve të Prekazit, ai mund të ishte dorëzuar — dhe familja e tij mund të kishte jetuar. Ai nuk u dorëzua sepse dorëzimi do të kishte qenë, në logjikën e tij, zhdukja e një linjë të tërë të kujtesës kosovare. U zgjodh varri para nënshtrimit. Kjo zgjedhje, e kryer publikisht, e bërë e padiskutueshme nga bombardimi, është thelbi i mitit — dhe në kufirin ku miti dhe historia takohen, Jashari qëndron pa kompromis.

Kosova që ekziston sot është në masë të madhe produkt i asaj zgjedhjeje. Kjo është ajo që duhet kujtuar; ajo që nuk duhet lejuar të harrohet është se çmimi i paguar për atë zgjedhje nuk ishte vetëm i Jasharëve.

Burim: Wikipedia (en, sq), Human Rights Watch (1998–1999), Amnesty International, Tim Judah ("Kosovo: War and Revenge", 2000); artikujt e Zhurmës të lidhur tregohen më poshtë. — Redaksia ZHURMA