Onufri, mjeshtri i ikonës shqiptare dhe e kuqja që mban emrin e tij

Kush hyn sot në kishat e vjetra të Beratit ndeshet me një ngjyrë që nuk e harron: një e kuqe e ngrohtë, e thellë, gati e ndritshme, që del nga muri sikur të mos e ketë prekur koha. Restauratorët dhe historianët e artit e quajnë me një emër të vetëm — e kuqja e Onufrit. Dhe fakti më i çuditshëm për të është ky: askush sot nuk e di me saktësi si përgatitej. Formula e mjeshtrit që e krijoi ka humbur bashkë me të, diku në shekullin XVI. Ka mbetur vetëm efekti — dëshmia e drejtpërdrejtë e një dore që dinte diçka që ne s'e dimë më.

Ai mjeshtër ishte Onufri. Për jetën e tij dimë pak dhe atë pak e mbledhim jo nga arkiva, por nga vetë muret që ai lyeu dhe nga mbishkrimet që la mbi to. E dimë se ishte aktiv në shekullin XVI: veprat e firmosura ose të datuara që lidhen me punishten e tij shtrihen nga viti 1547 deri në 1578. E dimë se nuk ishte thjesht piktor — ishte protopapë, një gradë e lartë e klerit ortodoks. Një mbishkrim në fshatin Valsh e quan "piktor dhe protopapë të Neokastrës", pra të rrethit të Elbasanit. Ishte, njëherësh, prift dhe artist; njeriu që fliste në kishë dhe njeriu që i jepte kishës fytyrën.

Ajo që bie më shumë në sy është lëvizshmëria e tij. Onufri nuk qe piktor i një qyteti të vetëm. Ai punoi në Berat deri rreth vitit 1547, kaloi te Kastoria në jug, la vepra në Shelcan pranë Elbasanit më 1555, në Valsh më 1554, dhe i atribuohen punime deri afër Prilepit. Ishte një hark i tërë kulturor — Berat, Elbasan, Kastoria, Fier — që nuk njihte kufijtë që shtetet e mëvonshme do t'i vizatonin mbi këtë hapësirë. Onufri punonte brenda një rrjeti kulturor shqiptar që lëvizte lirshëm nëpër male e lugina, ku një kishë në Kastoria dhe një kishë në Berat i përkisnin të njëjtës botë të mbarsur me shenja e besim.

Historianët e artit e lexojnë Onufrin si një pikë kthese. Pas tij, ikona shqiptare nuk qe më vetëm skema e ngurtë bizantine. Ai solli fytyra më njerëzore, shprehje më të individualizuara, gjurmë peizazhi e ndërtese në sfond, dhe mbi të gjitha ngjyrë — atë të kuqe që mban emrin e tij, por edhe një ndjeshmëri të re ndaj dritës. Disa studiues flasin për ndikime perëndimore, veneciane a gotike, që u përzien me traditën post-bizantine. Këto lexime duhen marrë si interpretime të historisë së artit, jo si dogma: Onufri mbetet, para së gjithash, një mjeshtër i një tradite fetare, jo një "rilindës" i importuar.

Ajo që është e sigurt është se ai la pas një shkollë. Djali i tij, Nikolla, e vazhdoi punishten — një mbishkrim në Berat lexon "piktori (është) Nikolla biri i Onufrit, vjeti 1578" — dhe punoi në Berat e në Kurjan të Fierit. Pas tyre, të njëjtën traditë e mbajtën gjallë Onufër Qiprioti dhe Kostandin Shpataraku. Kështu lindi ajo që sot quhet shkolla e Beratit: jo një njeri i vetëm, por një zinxhir mjeshtrish që i kaluan njëri-tjetrit një mënyrë të parë e të pikturuar. Ashtu si më vonë Kolë Idromeno në Shkodër apo dinastia e Marubëve me fotografinë, arti shqiptar ka ecur shpesh përmes familjeve dhe punishteve që e trashëguan zejen brez pas brezi.

Do të ishte e pandershme të pretendonim se dimë gjithçka. Vendlindja e Onufrit është ende e diskutueshme: disa e vendosin në rrethin e Beratit, të tjerë afër Kastorias ose Grevenasë; vit i saktë lindjeje nuk ekziston — vetëm "fillimi i shekullit XVI". Thuhet se u shkollua në Republikën e Venedikut dhe se qe anëtar i "Vëllazërisë greke të Venedikut", por edhe kjo mbetet e pasigurt. Një epitet — "Argitis" — shfaqet vetëm një herë dhe kuptimi i tij debatohet. Skepticizmi këtu nuk është mungesë respekti; është e vetmja mënyrë e ndershme për t'iu afruar një figure që na erdhi e copëtuar.

Sepse pjesa më e habitshme e historisë së Onufrit është pikërisht harresa. Për afërsisht katër shekuj, emri i tij ishte praktikisht i panjohur. Vepra e tij mbijetoi mbi muret e kishave, e parë çdo ditë nga besimtarë që nuk e dinin se kush e kishte pikturuar. Autori qe zhdukur; puna kishte mbetur. Vetëm në shekullin XX studimi filloi t'ia rikthente emrin — merita për rizbulimin e hershëm i njihet studiuesit bjellorus Viktor Puzanov. Shumë vepra i atribuohen ende, nuk janë të firmosura me dorë. Onufri, pra, është një mjeshtër që na u desh ta "rigjenim" — një kujtim që kultura shqiptare e kishte humbur dhe pastaj e mblodhi copë-copë nga muret.

Ndoshta zëri më i vërtetë i tij na vjen nga një mbishkrim i vitit 1554 në Valsh, ku ai i lutet kujtdo që lutet: "Kur të ngresh duart e tua drejt Perëndisë, o meshtar i Perëndisë, më përmend edhe mua mëkatarin e të paditurin piktor Onufrin." I "paditur" e quan veten mjeshtri që solli një revolucion të vogël në ngjyrë e në fytyrë — një përulje që sot tingëllon gati ironike, po aq sa prekëse.

Sot, trashëgimia e tij ruhet në Muzeun Kombëtar Onufri, të vendosur brenda Kishës së Shën Mërisë në kalanë e Beratit — po ai qytet-muze ku gjuha, besimi dhe arti u ruajtën gjatë nën perandori. Në atë hapësirë, ku fill pranë figurës së Onufrit qëndron edhe kujtimi i njerëzve si Kostandin Kristoforidhi që punuan mbi fjalën shqipe, del qartë një e vërtetë e thjeshtë: kultura shqiptare nuk u fol vetëm me fjalë. Ajo u shkrua edhe me të kuqen e një mjeshtri që s'donte gjë tjetër veçse ta kujtonim.

Burimet: sq.wikipedia.org/wiki/Onufri dhe en.wikipedia.org/wiki/Onufri (të kryqëzuara); Muzeu Kombëtar Onufri, Berat. Datat, vendet dhe mbishkrimet janë dhënë ashtu siç dokumentohen; vendlindja dhe shkollimi në Venedik mbeten të diskutueshme mes studiuesve.