UÇK — Ushtria që çliroi Kosovën

Ushtria Çlirimtare e Kosovës — UÇK — është forca që çliroi Kosovën nga sundimi serb pas një dekade rezistence paqësore që nuk pati rezultat. E organizuar nga mesi i viteve '90, mori emrin zyrtar UÇK në dhjetor 1993, doli publikisht në vitin 1996, dhe u bë ushtria që, bashkë me NATO-n, rrëzoi regjimin e Millosheviçit dhe hapi rrugën për pavarësinë e 17 shkurtit 2008. Pa UÇK-në, Kosova nuk do të ishte shtet sot.

Ushtria Çlirimtare e Kosovës (UÇK) është njëra nga lëvizjet çlirimtare më të rëndësishme të fundit të shekullit XX në Evropë. E lindur nga dëshpërimi i shqiptarëve të Kosovës pas dekadës së rezistencës paqësore që nuk po sillte rezultate, ajo u bë instrumenti ushtarak që detyroi komunitetin ndërkombëtar të ndërhyjë — duke rrëzuar aparatin shtetëror serb nën Millosheviçin dhe duke hapur rrugën për shtetin e pavarur të Kosovës.

Konteksti — Kosova nën Millosheviçin (1989-1996)

Në mars 1989, Slobodan Millosheviçi hoqi statusin autonom të Kosovës brenda Jugosllavisë. Pasi Kushtetuta e vitit 1974 i kishte dhënë Kosovës autonomi të gjerë — parlamentin e vet, qeverinë, universitetin, kushtetutën — Millosheviçi e kthye Kosovën nën administratë të drejtpërdrejtë serbe. Pasojat ishin shkatërruese:

• Rreth 100,000 shqiptarë u dëbuan nga vendet e punës brenda disa viteve.
• Universiteti i Prishtinës u mbyll për shqiptarët; sistemi arsimor paralel — "shkollat në shtëpi" — u krijua nga vetë komuniteti.
• Sistemi shëndetësor paralel u ngrit nga mjekë shqiptarë të dëbuar nga institucionet publike.
• Gjuha shqipe, dokumentet, shkollimi dhe media u bënë instrumente të asimilimit ose dëbimit të shqiptarëve.

Gjatë kësaj periudhe, lëvizja politike nën udhëheqjen e Ibrahim Rugovës dhe Lidhjes Demokratike të Kosovës (LDK) mbajti rezistencën paqësore si strategji kryesore. Rugova deklaroi: "Ne nuk kemi armë; armë kemi fjalën dhe të drejtën." Kjo strategji mbajti mbijetesën e komunitetit shqiptar, por nuk arriti të sigurojë ndryshim politik — fuqitë ndërkombëtare, të zënë me Bosnjën (1992–1995), nuk po vepronin për Kosovën.

Lindja e UÇK-së — 1993-1996

Pas Konferencës së Dejtonit (nëntor 1995) — që mbylli luftën e Bosnjës pa adresuar fare Kosovën — një pjesë e diasporës dhe e rinisë shqiptare u bind se rezistenca paqësore kishte dështuar. Por rrënjët e organizimit ushtarak ishin vendosur pak më parë.

Lëvizja Popullore e Kosovës (LPK), pasardhëse e LPRK-së me rrënjë në vitin 1982 dhe me bazë kryesore në diasporën e Zvicrës, argumentonte se çlirimi i Kosovës mund të arrihej vetëm nëpërmjet luftës së armatosur. Në një konferencë të fshehtë në gusht 1993, LPRK-ja u riemërtua si LPK, hoqi qëndrimin komunist dhe shpalli formimin e një force të armatosur. Emri Ushtria Çlirimtare e Kosovës — UÇK u adoptua zyrtarisht në dhjetor 1993, sipas GlobalSecurity.org.

Themeluesit dhe udhëheqësit kryesorë:

• Adem Jashari (1955–1998): "Komandanti legjendar", nga Prekaz i Drenicës — kishte filluar stërvitjen ushtarake guerile nga fillimi i viteve '90.
• Hashim Thaçi (1968–): student në Zvicër, drejtues politik i UÇK-së gjatë luftës, sipas Britannica.
• Ramush Haradinaj (1968–): komandant i zonës operative të Dukagjinit.
• Agim Çeku (1960–): ish-oficer i ushtrisë kroate, drejtues ushtarak i UÇK-së pas vitit 1998.
• Zahir Pajaziti, Rexhep Selimi, Sulejman Selimi, Fehmi Lladrovci: brezi i parë i oficerëve aktiv.

Deri në vitin 1997, UÇK kishte rreth 200 luftëtarë aktivë. Shumica e financimit vinte nga diaspora shqiptare në Zvicër, Gjermani, Austri dhe Amerikë — tubuar nëpërmjet rrjetit të LPK-së ndër vite.

Shfaqja publike dhe eskalimi — 1996-1998

Britannica e konfirmon se sulmet e para të koordinuara ndaj stacioneve të policisë serbe filluan gjatë vitit 1996. Shfaqja e parë publike e UÇK-së me armë të hapura ndodhi, sipas Britannica, në fund të vitit 1997 në një funeral — çast simbolik që sinjalizoi kalimin nga clandestinitet në sfidë të hapur. Deri në fillim të vitit 1998, GlobalSecurity.org dokumenton rreth 500 luftëtarë aktiv.

Millosheviçi u përgjigj me operacione masive. Ndër të parat: në 28 shkurt–1 mars 1998, forcat speciale serbe sulmuan fshatrat Likoshan dhe Qirez të Drenicës. Human Rights Watch dokumentoi 25 shqiptarë të vrarë, nga të cilët të paktën 14 u ekzekutuan me pushkë të mbajtur ndaj kokës — ndër ta 10 burra të familjes Ahmeti, të ekzekutuar gjatë paraburgimit.

Masakra e Prekazit — 5-7 mars 1998

Dy javë pas Likoshan-Qirezit, forcat speciale serbe rrethuan kompleksin shtëpiak të familjes Jashari në Prekaz të Drenicës. Gjatë tre ditëve, 5–7 mars 1998, u vranë 58 shqiptarë — përfshirë Adem Jasharin, vëllanë e tij Hamëz Jasharin, babanë Shaban, nënën Zaha, gruan e Ademit Adile, si dhe gra dhe fëmijë të shumtë.

Human Rights Watch dokumentoi se ndër të vrarët ishin 18 gra dhe 10 fëmijë të moshës 16 vjeç ose më të rinj. Autopsitë nuk u kryen kurrë, pavarësisht detyrimeve të ligjit jugosllav. Trupat u varrosën më 10 mars — familja kishte kërkuar pa sukses një hetim ndërkombëtar para varrimit.

Mbijetuan dy anëtarë të familjes të pranishëm gjatë rrethimit: Bashkim Jashari — sot komandant i Forcës së Sigurisë së Kosovës — dhe Besarta Jashari, 11-vjeçare, bijë e Hamëzit, e cila u fsheh në bodrum dhe doli dëshmi e gjallë, sipas Prishtina Insight.

Kryeministri Albin Kurti e ka quajtur Prekazin "momentin më vendimtar në rrugën drejt lirisë së Kosovës gjatë shekullit XX." Presidantja Vjosa Osmani deklaroi: "Kjo liri dhe ky shtet mbajnë vulën e komandantit legjendar Adem Jashari, familjes së tij dhe 3,000 dëshmorëve të UÇK-së."

Masakra e Prekazit, në vend që ta shkatërronte UÇK-në, e transformoi lëvizjen në simbol kombëtar. UÇK u rrit nga rreth 500 luftëtarë në fillim të vitit 1998 në 6,000–8,000 deri më 24 mars 1999 — ditën e fillimit të bombardimeve të NATO-s — dhe në 17,000–20,000 deri në fund të majit 1999, sipas GlobalSecurity.org.

Lufta e hapur — 1998-1999

Gjatë vitit 1998, UÇK kontrolloi rajone të mëdha rurale — veçanërisht Drenicën, Dukagjinin dhe pjesë të Llapit. Serbia kundërpërgjigjej me operacione masive. Masakrat u intensifikuan në dimrin 1998–1999:

• Janar 1999 — Reçak: 45 civilë shqiptarë vrarë nga forcat serbe. Shefi i Misionit të OSBE-së, William Walker, e quajti hapur masakër dhe akuzoi forcat serbe — çka u bë shkaku i menjëhershëm i nisjes së bisedimeve të Rambujesë.
• Mars 1999 — Izbica: mbi 130 civilë vrarë brenda ditës.
• Prill 1999 — Meja: 376 civilë të rrethinave të Gjakovës vrarë.
• Maj 1999 — Dubrava: qindra të burgosur vrarë në burgun e Istogut.

Raporti i Human Rights Watch Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001) dokumentoi 3,453 vrasje të kryera nga forcat serbo-jugosllave — duke vënë në dukje se kjo shifër ishte "padyshim nën totalin real." Deri në korrik 2001, Tribunali Ndërkombëtar Penal për ish-Jugosllavinë kishte nxjerrë nga varrezat masive rreth 4,300 trupa, ndërsa 3,525 persona mbeteshin ende të zhdukur. Gjithsej 862,979 shqiptarë — mbi 80% e popullsisë totale të Kosovës — u dëbuan nga forcat qeveritare serbe. Pesë komuna (Gllogoc, Skenderaj, Gjakovë, Rahovec, Suharekë) regjistruan 65% të të gjitha shkeljeve të dokumentuara.

NATO dhe fundi i luftës (mars – qershor 1999)

Pas Konferencës së Rambujesë (shkurt–mars 1999), kur Millosheviçi refuzoi marrëveshjen për autonomi me praninë e trupave ndërkombëtare, NATO nisi Operacionin Allied Force më 24 mars 1999. Gjatë 78 ditëve, NATO bombardoi objektiva ushtarakë dhe strategjikë serbë — Beogradin, Nishin, urat, centralet energjetike dhe bazat ushtarake.

Paralel me bombardimet, UÇK intensifikoi operacionet tokësore. Beteja kryesore tokësore ishte Beteja e Koshares (9 prill–10 qershor 1999): njësi të UÇK-së dhe Ushtrisë Shqiptare, nën komandën e Divizionit të Kukësit drejtuar nga gjenerali Kudusi Lama, sulmuan postbloqet jugosllave në kufirin Kosovë–Shqipëri. Sulmi filloi më 9 prill 1999 në orën 03:00 me një breshëri artilerie — 136 luftëtarë të UÇK-së kaluan kufirin në valën e parë. Gjatë gjithë betejës: 114 luftëtarë të UÇK-së ranë dëshmorë, rreth 400 u plagosën, ndërsa humbet jugosllave arritën në 108 persona — 92 të vrarë nga UÇK dhe 16 nga bombardimet e NATO-s, sipas burimeve ushtarake.

Më 9 qershor 1999, Millosheviçi nënshkroi Marrëveshjen e Kumanovës — tërheqje e plotë e forcave serbe nga Kosova brenda 11 ditëve. Të nesërmen, Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së vendosi Kosovën nën administratë ndërkombëtare (UNMIK), me praninë ushtarake të KFOR-it.

TMK, FSK, dhe Pavarësia

Pas luftës, UÇK u shpërbë zyrtarisht më 20 shtator 1999. Struktura e saj u transferua në Trupat e Mbrojtjes së Kosovës (TMK) — njësi civile emergjente deri në 2008. Pas shpalljes së Pavarësisë, TMK u transformua në Forcën e Sigurisë së Kosovës (FSK) — sot ushtri rregullare e Republikës.

Rreth 2,000 dëshmorë të UÇK-së janë në listat zyrtare. Në çdo qytet të Kosovës ka lapide, varreza dëshmorësh, rrugë dhe shkolla me emra luftëtarësh të rënë. Bashkim Jashari, i vetmi mashkull mbijetues i rrethimit të Prekazit, shërben sot si komandant i FSK-së.

Trashëgimia politike

Shumë pjesëtarë të UÇK-së u bënë figura politike qendrore të Kosovës:

• Hashim Thaçi: kryeministër (2008–2014), president (2016–2020) — sipas Britannica, drejtues politik i UÇK-së gjatë luftës.
• Ramush Haradinaj: kryeministër (2004–2005, 2017–2020).
• Agim Çeku: kryeministër (2006–2008).
• Fatmir Limaj: ministër i transportit (2008–2010), sipas Britannica.
• Rexhep Selimi, Sulejman Selimi, Jakup Krasniqi, Bujar Bukoshi: drejtues politikë dhe institucionalë të Kosovës moderne.

Disa nga këta janë nën akuzë ose hetim nga Dhomat e Specializuara të Kosovës në Hagë për akte të caktuara gjatë luftës. Human Rights Watch dokumentoi edhe abuzime të kryera nga individë të UÇK-së ndaj civilëve gjatë dhe pas konfliktit — abuzime ndaj të cilave llogaridhënia mbetet e paplotë. Shumica e kosovarëve e konsiderojnë UÇK-në si forcë çlirimtare legjitime, dhe çdo luftëtar si hero të kombit — pavarësisht verdikteve ndaj individëve.

Çfarë dëshmon UÇK për historinë shqiptare

UÇK-ja është prova se një popull i vogël, i përndjekur dhe i mohuar nga institucionet ndërkombëtare mund të organizohet dhe të çlirojë territorin e vet. Pas një dekade të rezistencës paqësore pa efekt, vetëm organizimi ushtarak dhe sakrifica e 114 dëshmorëve të Koshares — e mijërave më shumë nëpër Kosovë — pati mjaftueshëm peshë për të detyruar ndërhyrjen ndërkombëtare.

Kjo nuk është thurje e UÇK-së si perfekte. Si çdo lëvizje çlirimtare — nga FLN-ja algjeriane, te ANC-ja e Mandelës — ajo mbart njëherësh sakrificë dhe kompleksitet. Të dyja duhen shënuar me ndershmëri. Por në planin historik, UÇK-ja, bashkë me NATO-n, e rrëzoi aparatin shtetëror serb nga Kosova dhe hapi rrugën drejt shpalljes së pavarësisë më 17 shkurt 2008. Ky fakt mbetet i pandryshueshëm.

Për shqiptarët e Kosovës, Shqipërisë, Maqedonisë dhe diasporës — UÇK është pjesë organike e identitetit modern kombëtar. Flamurët që luftëtarët mbartnin, emrat e dëshmorëve, Drenica si "Drenicë e lirisë", Adem Jashari si simboli i sakrificës familjare — të gjitha janë pjesë e narrativës kombëtare që kalon nga brezi në brez.

Burimet:

• Britannica — Kosovo Liberation Army: history, leaders, dissolution
• Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001) — casualty figures, displacement, documented killings
• Human Rights Watch, Humanitarian Law Violations in Kosovo (1998) — Likošane, Qirez, Prekaz incidents
• Prishtina Insight — 20 Years Later, Fires Still Burn in Prekaz (2018) — survivor accounts, Besarta Jashari
• Wikipedia (shqip) — UÇK

— Redaksia ZHURMA