Shkurt 2000 — kur Mitrovica u bë plagë e Kosovës

Shkurt 2000. Vetëm shtatë muaj pas hyrjes së KFOR-it në Kosovë, qyteti i Mitrovicës kishte ndarë — dhe kishte mbetur i ndarë. Në natën mes 3 dhe 4 shkurtit, banda serbe e njohur si "Rojat e Urës" ekzekutoi me armë 10 shqiptarë civilë në shtëpitë e tyre në veri. Kjo nuk ishte dhunë spontane: ishte spastrimi i fundit i atyre që kishin guxuar të mbeteshin.

Mitrovica e mbante peshën e historisë industriale e kosovare. Minierat e Trepçës — ndër pasuritë kryesore minerale të ish-Jugosllavisë — e kishin bërë qendrën me rëndësi rajonale. Popullsia ishte e përzier: shqiptarë, serbë, boshnjakë, turq. Por gjatë verës 1999, sapo lufta mbaroi dhe KFOR hyri, serbët e organizuan largimin me forcë të shqiptarëve nga veriu i urës. Deri në dimrin 1999–2000, lagjet veriore ishin boshatisur, shtëpitë e shqiptarëve pushtuar ose djegur.

Nata e tmerrit — 3 dhe 4 shkurt 2000

MITROVICË — Në mbrëmjen e 3 shkurtit 2000, "Rojat e Urës" — formacion paramilitar që operonte nën strukturat e Ministrisë së Brendshme serbe (MUP), nën komandën e Dragan Delibašić — nisën aksionin e fundit. Sipas raportimeve të Telegrafit dhe Balkanweb-it, dhjetë shqiptarë civilë u ekzekutuan gjatë asaj nate: Nezir Voca, Shqipe Voca, Niman Sejdiu, Bashkim Rrukeci, Sebiha Abrashi, Selime Berisha, Muharrem Sokoli, Nderim Ajeti, Nerimane Xhaka dhe Remzije Canhasi. Mes tyre ishin fëmijë, gra dhe të moshuar.

Njëzet e pesë të tjerë u plagosën; dy prej tyre ndërruan jetë në Spitalin e Prishtinës më 27–28 shkurt. Krimet ndodhën, sipas dëshmitarëve, në prani të ushtarëve francezë të KFOR-it dhe policisë ndërkombëtare — pa ndërhyrje. Rezultati i atyre dy natëve: 1.564 familje me gjithsej 11.394 anëtarë u dëbuan nga shtëpitë e tyre, sipas dokumentimit të Telegrafit. Nga 2 deri më 20 shkurt, sipas Wikipedia-s angleze mbi trazirat e vitit 2000 në Kosovë, rreth 1.700 shqiptarë, turq dhe boshnjakë shtuan valën e largimit nga veriu i qytetit.

Qyteti i ndarë — e drejtësia e vonuar

Mitrovica ka mbetur e ndarë dhe tensionet janë rikthyer me rregullsi: 2008 pas shpalljes së pavarësisë, 2011 me bllokadat e veriut, 2013 me marrëveshjet e Brukselit, 2023 me aksionin e forcave speciale kosovare. Shqiptarët mbijojnë në jug (rreth 85.000 banorë), serbët në veri (rreth 22.000). Institucionet janë dyfishuar. Forcat franceze të KFOR-it qëndruan pranë urës — ndarjen e ruajtën, jo e zgjidhën.

Drejtësia për krimet e "Natës së Tmerrit" erdhi e vonë dhe e paplotë. Oliver Ivanović — politikan serb i lidhur me "Rojat e Urës" dhe trazirat e Mitrovicës — u gjykua nga EULEX-i, por sipas Fondit për të Drejtë Humanitare Kosovë (HLC), vendimi i janarit 2016 — nëntë vjet burg — mbulonte vrasjen e katër shqiptarëve në prill 1999, jo shkurtin 2000: Ivanović u shfajësua veçanërisht për ngjarjet e 3 shkurtit. Gjykata e Apelit e Kosovës anuloi vendimin në shkurt 2017; Ivanović u vra me armë në janar 2018 para mbylljes së retrialit. Dragan Delibašić — komandanti i emërtuar i "Rojave të Urës" — nuk u dënua kurrë për krimet e shkurtit 2000.

Çfarë simbolizon Mitrovica

Për shqiptarët, Mitrovica qëndron si dëshmi e tre dështimeve radhazi: lufta nuk mbaroi me Marrëveshjen e Kumanovës; spastrimi etnik i 1999–2000 nuk u kthye plotësisht; dhe drejtësia ndërkombëtare nuk arriti të dënojë autorët e "Natës së Tmerrit". Emrat e dhjetë të vrarëve — Nezir e Shqipe Voca, Niman Sejdiu, Bashkim Rrukeci, Sebiha Abrashi, Selime Berisha, Muharrem Sokoli, Nderim Ajeti, Nerimane Xhaka, Remzije Canhasi — i mbajnë gjallë familjet edhe sot, njëzet e gjashtë vjet mbas.

Por Mitrovica është edhe dëshmi rezistence. Shqiptarët e jugut refuzuan të lënë qytetin, organizuan pritjen, mbajtën gjallë kërkesën për kthim. Janari 2024 solli ribashkimin formal të strukturave veriore me institucionet kosovare — një fitore e vonshme, por e vërtetë. Mitrovica e ndarë ka filluar, ngadalë, të bëhet sërish e njëjtë — por vetëm nëse ata dhjetë nuk harrohen.

Burimet:

• Telegrafi — "Nata e tmerrit, 24 vite nga masakra e 3 dhe 4 shkurtit" (2024) — emrat e viktimave, shifrat e dëbimit
• Balkanweb — "21 vite nga masakra ndaj 10 shqiptarëve" (2021) — konfirmim emrash dhe konteksti
• Fondi për të Drejtë Humanitare Kosovë (HLC) — Vendimi EULEX mbi Oliver Ivanović, janar 2016
• Wikipedia (EN) — "2000 unrest in Kosovo" — kronologji e shkurtit 2000 dhe valët e largimit

— Redaksia ZHURMA