NATO 1999 — 78 ditë bombardim që çliruan Kosovën

Nga 24 marsi deri më 10 qershor 1999 — 78 ditë — NATO-ja bombardoi Serbinë dhe Kosovën për të detyruar Millosheviçin të tërhiqej. Ishte operacioni ushtarak më i madh ajror në Europë pas Luftës së Dytë Botërore, dhe ndërhyrja e parë ushtarake humanitare pa autorizim paraprak të OKB-së. Pa të, Kosova nuk do të ishte e lirë.

Në fund të vitit 1998, pas një viti luftë të hapur, komuniteti ndërkombëtar u përball me një zgjedhje morale: të vazhdojë "diplomacinë" kur ajo po dështonte, ose të ndërhyjë ushtarakisht. Masakra e Reçakut (15 janar 1999) — kur 40 civilë shqiptarë u ekzekutuan, sipas faqes zyrtare të NATO-s — ishte pika e kthesës. Konferenca e Rambujesë (shkurt–mars 1999) ishte mundësia e fundit diplomatike. Kur Millosheviçi refuzoi të nënshkruante, NATO-ja vendosi të veprojë.

Operacioni Allied Force — 24 mars 1999

Më 24 mars 1999 në orën 20:00, sirenat e alarmit ranë në Beograd dhe qytetet e tjera serbe. NATO-ja nisi operacionin Allied Force nën komandën e gjeneralit Wesley Clark, Komandant Suprem i Aleatëve në Europë (SACEUR). Objektivat e para:

• Bazat ushtarake serbe dhe stacionet radarike.
• Qendrat e komandës dhe komunikimit ushtarak.
• Stacionet antiajrore.
• Pikat logjistike të ushtrisë serbe në Kosovë.

Sipas faqes zyrtare të NATO-s, gjatë 78 ditëve u ndërmorrën gjithsej 38,400 fluturime, nga të cilat 10,484 fluturime goditëse; u lëshuan 23,614 municione ajrore. Operacioni u krye pa asnjë humbje midis forcave aleate — fakt i rrallë në historinë e ndërhyrjeve ushtarake moderne. U përdorën avionë të teknologjisë B-2 stealth, F-117, dhe raketa krujzore Tomahawk në shkallë të gjerë.

Fazat e operacionit

Faza I (24 mars – 2 prill): Objektivat ushtarake

Operacioni nisi me goditje kundër radarëve dhe antiajrores. Ushtria ajrore serbe, e vjetër me MiG-21 dhe MiG-29, u çmontua brenda ditësh të para. NATO fitoi epërsinë ajrore, por bombardimet e ushtrisë tokësore serbe në Kosovë ishin më të vështira — tanket dhe artileria ishin të fshehura në male dhe në fshatra.

Faza II (2 prill – 27 maj): Infrastrukturë strategjike

NATO-ja zgjeroi objektivat drejt infrastrukturës strategjike të Serbisë: centralet, urat, stacionet televizive, fabrikat e armëve, rafineritë e naftës. Qëllimi ishte të shtypte ekonominë serbe dhe të detyronte opinionin publik të kërkonte fundin e luftës. Më 3 prill, Ministria e Brendshme u shkatërrua. Më 23 prill, stacioni radiotelevizioni shtetëror RTS u godit — sipas raportit përfundimtar të ICTY-t për fushatën ajrore, ndërmjet 10 dhe 17 civilë serbë u vranë. Komiteti e cilësoi RTS-in si objektiv legjitim të sistemit të komandës serbe dhe nuk rekomandoi hetim penal.

Faza III (27 maj – 10 qershor): Goditjet përfundimtare

Në fund të majit, bombardimet u intensifikuan. Rrjeti i energjisë elektrike në Serbi u paralizua; furnizimi me ujë i Beogradit u ndërpre. Millosheviçi, që deri atëherë kishte rezistuar nën mbështetjen e popullsisë serbe, filloi të humbasë edhe atë mbështetje.

Kostot e ndërhyrjes

Operacioni pati kosto serioze edhe në civilë. Sipas Human Rights Watch (raporti i vitit 2000, bazuar në hetim terrenor), ndërmjet 488 dhe 527 civilë — serbë dhe shqiptarë — humbën jetën në 90 incidente të dokumentuara gjatë 78 ditëve. Kjo shifër ishte tre deri katër herë më e lartë nga ajo që pranoi zyrtarisht Pentagoni (i cili fliste për vetëm 20–30 incidente). Nga humbjet gjithsej, rreth 278–317 ndodhën në territorin e Kosovës.

• 14 prill 1999: Konvoji i refugjatëve shqiptarë në Gjakovë u godit gabimisht. Sipas raportit të Prokurorit të ICTY-t, ndërmjet 70 dhe 75 persona u vranë, mbi 100 u plagosën. Komiteti konstatoi se ekuipazhet ajrore nuk kishin treguar kujdes të mjaftueshëm, por nuk rekomandoi hetim penal.
• 7 maj 1999: Ambasada kineze në Beograd u godit gabimisht, 3 kinezë të vrarë, 15 të plagosur. ICTY konstatoi se shkak ishte një gabim procedural i inteligjencës. NATO kërkoi falje; Kina mbeti e irrituar për vite.
• 13 maj 1999: Fshati Korisa, pranë Prizrenit — sipas ICTY-t, ndërmjet 48 dhe 87 civilë humbën jetën. HRW dokumentoi gjithashtu përdorimin e bombave kasetore (cluster bombs) në të paktën 7 incidente të konfirmuara, me 90 deri 150 viktima civile gjithsej.
• Infrastruktura serbe u dëmtua rëndë: 25 ura të rrënuara, 70% e centraleve elektrike të dëmtuara pjesërisht ose plotësisht.

Joschka Fischer, Ministri gjerman i Jashtëm gjatë kohës së ndërhyrjes — e para ndërhyrje ushtarake e Gjermanisë jashtë kufijve të NATO-s pas vitit 1945 — do ta mbrojë operacionin vite më vonë, duke pranuar se "mu desh shumë kohë ta kuptoja natyrën e vërtetë të konfliktit: një nacionalizëm jashtëzakonisht i rrezikshëm, i gatshëm për masakra në masë" (intervistë për Der Spiegel, cituar nga Telegrafi). Ai e citoi Srebrenicën e vitit 1995 si paralajmërim të injoruar.

Këto kosto ishin të dhimbshme, por në krahasim me alternativën — spastrimi etnik i plotë i Kosovës. Sipas KOHA.net, gjatë luftës mbi 10,000 persona u vranë, rreth 5,000 të tjerë u zhdukën, dhe mbi 1 milion shqiptarë u dëbuan nga shtëpitë e tyre.

Fundi — 3–10 qershor 1999

Më 3 qershor 1999, Millosheviçi — nën presion të brendshëm politik dhe të rusëve, që nuk donin të zgjeronin konfliktin — pranoi parimisht kushtet e NATO-s. Më 9 qershor, në bazën ushtarake të Kumanovës në Maqedoninë e Veriut, gjenerali britanik Sir Michael Jackson (emëruar Komandant i parë i KFOR) dhe gjenerali serb Nebojsha Pavkoviq nënshkruan Marrëveshjen Teknikomilitare: Serbia detyrohej të tërhiqte të gjitha forcat e saj ushtarake, policore dhe paramilitare nga Kosova, sipas KOHA.net. Më 10 qershor, Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së vendosi administratën ndërkombëtare në Kosovë.

Më 12 qershor, KFOR hyri në Kosovë — 37,200 ushtarë nga 36 vende, sipas faqes zyrtare të NATO-s, të organizuar në pesë zona operacionale. Njëri nga episodet më dramatike: forcat ruse u përpoqën të merrnin aeroportin e Prishtinës pa koordinim me NATO-n. Gjenerali Clark urdhëroi bllokimin; gjenerali Jackson refuzoi, duke deklaruar se nuk do të nisë "Luftën e Tretë Botërore". Situata u zgjidh diplomatikisht pa përplasje të armatosur.

Trashëgimia e operacionit

NATO 1999 ishte përkufizim i një doktrinë të re: "ndërhyrja humanitare" — veprimi ushtarak për të ndaluar gjenocidin edhe pa autorizim paraprak të OKB-së, kur Rusia ose Kina bllokonin Këshillin e Sigurimit. Kjo doktrinë u zbatua sërish në Libi (2011, këtë herë me miratim të OKB-së) dhe u hodh poshtë në rastin e Sirisë — me pasoja historike të njohura.

Për shqiptarët, NATO 1999 do të mbetet si "momenti kur bota në fund dëgjoi". UÇK-ja kishte hapur rrugën tokësore; vetëm bashkimi me forcën ajrore ndërkombëtare mund ta detyronte Millosheviçin të tërhiqej. Sot, në Prishtinë, Monumenti i Bill Clintonit dhe Bulevardi Bill Clinton qëndrojnë si simbol i mirënjohjes kosovare. Zonja Madeleine Albright dhe George W. Bush gjithashtu kanë marrë njohje publike. SHBA mbetet, për kosovarët, aleati më i besueshëm i kombit.

Burimet:

• NATO — Kosovo Air Campaign (Mars–Qershor 1999): statistikat zyrtare të operacionit, sorties, municionet
• ICTY — Final Report to the Prosecutor (2000): vlerësimi juridik i 90 incidenteve me humbje civile
• Human Rights Watch — Civilian Deaths in the NATO Air Campaign (2000): 488–527 të vrarë, 90 incidente të dokumentuara
• KOHA.net — 20 vjet nga Marrëveshja e Kumanovës (2019): nënshkruesit, KFOR-i, pasojat e luftës

— Redaksia ZHURMA