Miti: UÇK 'organizatë terroriste'? — JO, ishte çlirimtare

Serbia dhe, për një kohë, edhe diplomacia perëndimore, e kanë quajtur Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës "organizatë terroriste". Historia — dhe drejtësia ndërkombëtare — ka dhënë gjykimin e kundërt: UÇK-ja ishte forca që çliroi një popull nga spastrimi etnik, fitoi legjitimimin ndërkombëtar si lëvizje e ligjshme, dhe u integrua në strukturat shtetërore të Kosovës së pavarur.

Në vitet 1990, kur administrata serbe e Slobodan Millosheviçit zbatonte represion sistematik mbi popullsinë shqiptare të Kosovës — heqje e autonomisë (1989), përjashtim nga arsimi dhe shëndetësia, arrestime arbitrare, vrasje — u formuan grupet e para të vetëmbrojtjes. Sipas Epoka e Re, e cila ka dokumentuar organizimin e brendshëm të lëvizjes, UÇK-ja si strukturë e organizuar u themelua zyrtarisht më 17 nëntor 1994, gjatë një mbledhjeje drejtuese në Aarau, Zvicër. Komandanti i parë i Shtabit të Përgjithshëm ishte Azem Syla; shef i Shtabit Operativ u caktua Nait Hasani. Publikisht, UÇK-ja u shfaq në 1996 kur mori përgjegjësi për sulme ndaj forcave policore serbe. Serbia, qysh atëherë, e shpalli "organizatë terroriste". SHBA-ja shkoi pas kësaj narrative: më 23 shkurt 1998, i dërguari special amerikan për Ballkanin, Robert Gelbard, deklaroi në Prishtinë se UÇK-ja ishte "pa asnjë dyshim, një organizatë terroriste" — por kjo qëndrim nuk u bë kurrë vendim zyrtar i listës amerikane të organizatave terroriste, dhe do të shembej brenda javësh.

Ndryshimi diplomatik i vitit 1998

Dy ditë pas deklaratës së Gelbard-it, policia speciale serbe sulmoi fshatrat Likoshan dhe Çirez në rajonin e Drenicës. Sipas kronologjisë së Human Rights Watch, më 28 shkurt – 1 mars 1998, sulmet me helikopterë luftarakë, automjete të blinduara dhe zjarr të rëndë lanë 25 shqiptarë të vrarë. Pesë ditë më vonë erdhi goditja që ndryshoi llogaritë ndërkombëtare: më 5-7 mars 1998, forcat serbe kryen masakrën e Prekazit — 58 anëtarë të familjes Jashari u vranë, mes tyre 18 gra dhe 10 fëmijë nën moshën 16 vjeç, sipas dokumentacionit të HRW-së mbështetur në dëshmi të drejtpërdrejta. Komandanti Adem Jashari vdiq në mbrojtje të kompoundit familjar.

Mendimi botëror ndryshoi. SHBA-ja, de facto, braktisi etiketimin e UÇK-së si "terroriste" dhe filloi t'i trajtojë luftëtarët e saj si palë belicerante të ligjshme. Nga qershori 1998, diplomatë amerikanë kishin kontakte direkte me udhëheqjen e UÇK-së. Në qershor 1999, pas 78 ditësh bombardimesh të NATO-s, Serbia u detyrua të tërhiqej. Marrëveshja e Kumanovës (9 qershor 1999) formalizoi tërheqjen serbe. Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së (10 qershor 1999) vendosi Kosovën nën administratë ndërkombëtare. Më 17 shkurt 2008, Kosova shpalli pavarësinë — njohur sot nga mbi 100 shtete, përfshirë SHBA-në, Mbretërinë e Bashkuar, Francën, Gjermaninë, Japoninë.

Pse UÇK nuk ishte organizatë terroriste

Prova sasiore e asimetrisë: Human Rights Watch, në raportin e vitit 2001 Under Orders: War Crimes in Kosovo — i bazuar në 577 intervista të drejtpërdrejta — dokumentoi se forcat jugosllave dhe policore serbe vranë të paktën 3.453 shqiptarë të Kosovës. ICTY-ja kishte gërmuar rreth 4.300 trupa deri në korrik 2001. Gjithsej 862.979 shqiptarë u dëbuan me forcë nga vatrat e tyre. 3.525 persona mbeteshin të zhdukur sipas Komitetit Ndërkombëtar të Kryqit të Kuq.

Përcaktimi i "terrorizmit" në ligjin ndërkombëtar kërkon synimin e qëllimshëm të civilëve për arsye politike. UÇK-ja nuk e kaloi këtë prag:

• Objektivat ishin ushtarakë: stacione policore, njësi ushtarake serbe, pika kontrolli — të gjitha objektiva legjitime sipas ligjit humanitar ndërkombëtar.
• Struktura ishte ajo e forcës së rregullt: Epoka e Re dokumenton 7 zona operative (Drenica, Pastrik, Dukagjin, Shala, Llap, Nerodime, Karadak), me zinxhir komande formal, drejtori inteligjence, polici ushtarake dhe administratë civile. UÇK-ja humbi gjatë luftës 2.132 luftëtarë të vrarë dhe 2.019 të plagosur — shifra të një force rregullore, jo të një rrjeti terrorist.
• Gjykata e konfirmoi: ICTY-ja gjykoi 14 individë për krime të kryera në Kosovë — 6 prej tyre ishin të lidhur me UÇK-në. Rasti më profilues, Prosecutor v. Limaj, Musliu dhe Bala, përfundoi më 30 nëntor 2005 me shpalljen e Fatmir Limajt dhe Isak Musliut të pafajshëm — verdikt i konfirmuar nga Dhoma e Apelit në shtator 2007. ICTY-ja gjykoi individë; UÇK-ja si organizatë nuk u akuzua dhe nuk u gjykua kurrë.

Gjykatat Speciale — një proces i ri

Dhoma të Specializuara të Kosovës, të ngritura në Hagë nën presionin e Beogradit, hetojnë akte specifike të kryera nga individë pas luftës. Disa figura politike kosovare, përfshirë ish-presidentin Hashim Thaçi, janë gjykuar atje. Por ky proces nuk e ridefinon statusin kolektiv të UÇK-së: gjyqet penale ndërkombëtare gjykojnë persona, jo organizata. Çdo ushtri rregullore — nga ajo amerikane deri te ajo britanike — ka pasur individë të dënuar për krime lufte. Kjo nuk i ka klasifikuar ato si "organizata terroriste". E njëjta logjikë juridike zbatohet dhe për UÇK-në.

Verdikti

UÇK-ja ishte ushtria çlirimtare legjitime e popullit shqiptar të Kosovës kundër regjimit represiv serb të viteve 1990. Human Rights Watch dokumentoi 3.453 shqiptarë të vrarë nga forcat shtetërore serbe dhe mbi 862.000 të dëbuar. Acquitali i komandantëve kryesorë të UÇK-së nga ICTY-ja (2005–2007), Rezoluta 1244 e OKB-së, Marrëveshja e Kumanovës dhe pavarësia e njohur nga mbi 100 shtete — janë prova juridike dhe historike e legjitimitetit të kësaj lufte. Pretendimi serb mbetet propagandë, jo histori.

Adem Jashari dhe 57 anëtarë të familjes së tij u vranë nga policia speciale serbe më 5-7 mars 1998 — mes tyre 18 gra dhe 10 fëmijë nën 16 vjeç. Nëse ky ishte "lufta kundër terrorizmit" të Beogradit, historia ka dhënë tashmë gjykimin e saj.

Burimet:

• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001): 3.453 viktima të dokumentuara, 862.979 të dëbuar, komandantët serbë të emëruar
• Human Rights Watch — Kosovo 1998 Timeline: kronologjia e sulmeve serbe (Likoshan, Prekaz) dhe të dhënat specifike të masakrave
• Epoka e Re — Organizimi i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës: themelimi 17 nëntor 1994 në Aarau, Azem Syla komandant i parë, 7 zona operative, 2.132 të rënë
• Gjykata Penale Ndërkombëtare për Ish-Jugosllavinë (ICTY): mandati i gjykimit të individëve; Limaj dhe Musliu shpallur të pafajshëm, 30 nëntor 2005

— Redaksia ZHURMA