Masakra e Reçakut — 45 civilë, William Walker, dhe dita që ndryshoi botën

Më 15 janar 1999, forcat serbe rrethuan fshatin Reçak të Shtimes dhe, deri në pasdite, kishin vrarë 45 shqiptarë civilë — shumica burra, por edhe një grua 31-vjeçare dhe një djalë 12-vjeçar. Të nesërmen, shefi i Misionit Verifikues të OSBE-së, William Walker, e quajti atë "krim kundër njerëzimit". Bota u detyrua të vepronte.

REÇAK — Fshati Reçak (Račak serbisht) ndodhet në komunën e Shtimes, rreth 20 km në jug të Prishtinës. Në janar 1999 kishte mbetur me jo më shumë se 400 banorë — nga rreth 2,000 sa kishte para konfliktit, sipas dokumentimit të Human Rights Watch.

Sulmi — 15 janar 1999

Ora 6:30 e mëngjesit: zjarri automatik filloi mbi Reçak. Ora 7:00: forcat serbe — njësi të MUP-it me mbështetje të Ushtrisë Jugosllave — rrethuan fshatin, me rreth 30 oficerë për grup, sipas raportit të Human Rights Watch. Luftëtarët e UÇK-së që ishin të pranishëm u larguan ose u arrestuan. Policia hyri duke bërë kontrolle shtëpi më shtëpi.

Rreth orës 13:00, sipas investigimit të HRW, 23 burra u nxorën nga shtëpia e familjes Osmani dhe u çuan drejt kodrës pranë stacionit të energjisë. Ekzekutimet ndodhën midis orës 15:00 dhe 16:00. Metodat e vrasjes: zjarr nga distancë e afërt, plagë me thikë (Mufail Hajrizi u vra me grykë të prerë), dhe torturë para vdekjes — duke përfshirë heqjen e thonjve. Trupat u gjetën me veshje civile dhe kepucë fermeri, jo uniformë ushtarake.

Dëshmitarë treguan para hetuesve se policia u tha të burgosurve: "Lironi të gjithë ata nën pesëmbëdhjetë vjeç. Ju e dini çfarë të bëni me të tjerët."

Gjithsej u vranë 45 shqiptarë:

• Hamide Osmani Fejza, 31 vjeç — gruaja e vetme
• Halim Beqiri Syla, 12 vjeç — i riu i vetëm
• 43 burra, shumica mbi 40 vjeç, disa mbi 70 vjeç — ndër ta Nazmi Ymeri (76 vjeç) dhe Mufail Hajrizi, sipas HRW

Beqe Beqiri (40 vjeç), mekanik nga Reçaku, humbi babain dhe dy vëllezërit në atë ditë. Vëllai i tij Muhamet Bilalli (53 vjeç) i tha Al Jazeera në komemorim: "Nuk ndjehet si njëzet vjet — ndjehet sikur ka ndodhur sot."

William Walker dhe bota — momenti që ndryshoi gjithçka

Më 16 janar, shefi i Misionit Verifikues të OSBE-së, William Walker, mbërriti në Reçak bashkë me ekipet verifikuese dhe gazetarë ndërkombëtarë. Gjetën trupat ende ku ishin ekzekutuar. Walker doli para shtypit dhe e quajti atë që kishte parë "krim kundër njerëzimit" — deklaratë që Beogradi e quajti provokacion, ndërkohë që Këshilli i Sigurimit i OKB-së e konfirmoi: "përgjegjësia për masakrën bie mbi forcat e Republikës Federale të Jugosllavisë".

Qeveria serbe e shpalli Walker persona non grata. Deklarata presidenciale e Këshillit të Sigurimit (SC/6628, 19 janar 1999) "dënoi vendimin e Beogradit" dhe dokumentoi se prokuroresja Louise Arbour e Tribunalit Ndërkombëtar u kthye nga kufiri pa vizë — Beogradi ia kishte refuzuar hyrjen. Pas masakrës, sipas të njëjtit dokument të OKB-së, mbi 5,500 civilë braktisën zonat përreth.

Brenda ditëve:

• Kryediplomatët e G8-së u mblodhën urgjentisht për Reçakun.
• Madeleine Albright, Sekretare e Shtetit amerikan, e quajti situatën "spastrim etnik".
• NATO-ja nisi planifikimin konkret për ndërhyrje ushtarake.
• Konferenca e Rambujesë u shpall dhe filloi më 6 shkurt 1999.

Mohimi serb dhe gjetjet forensike

Beogradi insistoi se "Reçaku nuk ishte masakër, por betejë me terroristë të UÇK-së". Ekipi forensik finlandez, drejtuar nga patologia Dr. Helena Ranta, nisi autopsitë më 22 janar 1999. Gjetjet u botuan në shkurt 2001 në revistën shkencore Forensic Science International. Sipas IWPR, raporti gjeti se "viktimat kishin pësuar plagë nga zjarri i armëve, të cilat u konfirmuan si shkaktar i vdekjes", me prova që tregonin se shumica ishin rrahur, qëlluar në tors dhe pastaj në kokë — skemë ekzekutimi, jo luftimi. Kjo konfirmoi vlerësimet e inspektorëve të HRW dhe dementoi versionin serb.

Gjykata Penale Ndërkombëtare për Ish-Jugosllavinë (ICTY) e dokumentoi Reçakun si masakër sistematike. Kryehetuesi i prokurorisë Dennis Milner deklaroi se ekzistonte "evidencë e mjaftueshme për të ngritur aktakuzë kundër Slobodan Millosheviçit" — dhe u ngrit. Aktakuza e vitit 2001 e listoi Reçakun si veprim specifik që përbënte "krim kundër njerëzimit". Versioni serb nuk u mbajt dot.

Çfarë mbeti nga Reçaku

Sot, Reçaku ka një kompleks memorial. Shpella ku u ekzekutuan shumica e viktimave është ruajtur ashtu siç ishte. Emrat e 45 dëshmorëve janë gdhendur në mermer. Çdo 15 janar mbahet ceremonia e kujtimit — familjarët, qytetarët, dhe zyrtarët shtetërorë. Sipas Al Jazeera, edhe sot e kësaj dite mbetjet e një viktime femër nuk janë gjetur.

Për shqiptarët, Reçaku mbetet simbol i dy gjërave: dhunës sistematike serbe ndaj civilëve — gra, fëmijë, pleq — dhe momentit kur bota nuk mund të kishte më asnjë justifikim për heshtje. Pas Prekazit të marsit 1998 kishte qenë e qartë çfarë po ndodhte; pas Reçakut, askush s'mund të pretendonte se nuk e dinte. Bombardimet e NATO-s filluan më 24 mars 1999 — 68 ditë pas masakrës — dhe 78 ditë më vonë Serbia u tërhoq nga Kosova.

Burimet:

• Human Rights Watch — "Racak: Focus on Human Rights" (janar 1999)
• Këshilli i Sigurimit të OKB-së — SC/6628, 19 janar 1999
• IWPR — "Racak Killings Controversy" (gjetjet forensike të Ranta-s, Forensic Science International 2001)
• Al Jazeera — "Memories still fresh: villagers remember 1999 Racak massacre" (janar 2019)

— Redaksia ZHURMA