Masakra e Mejës — 376 të vrarë në 36 orë, një gjenocid i heshtur

Më 27 prill 1999, ora 06:00 e mëngjesit, forcat serbe nisën Operacionin Reka — spastrimin sistematik të 15 fshatrave shqiptare në luginën e Reka e Keqe, rrethin e Gjakovës. Brenda 36 orësh, 376 civilë shqiptarë — burra dhe djem nga Meja, Korenica, Dobroshi dhe dhjetëra fshatra të tjera — u ndanë nga familjet e tyre dhe u ekzekutuan. Historiani kosovar Shkëlzen Gashi, i cili dokumentoi 83 masakrat e luftës 1998–1999 në librin e tij trilingual, e quan Mejën kulmin e dhunës sistematike. SENSE Center — organi i dokumentimit të ICTY-së — e quan "krimin njëanshem më të rëndë të luftës së Kosovës."

Meja është fshat në rrethinat e Gjakovës, qytet historik i Dukagjinit. Gjatë prillit 1999, ndërsa NATO po bombardonte Serbinë, regjimi i Millosheviçit po zbatonte "Operacionin Patkoi" — spastrimin masiv të popullsisë shqiptare nga Kosova. Operacionet si Reka nuk ishin reagime spontane: SENSE Center konfirmon se ICTY gjeti prova të "ndërmarrjes kriminale të përbashkët" për të ndryshuar bilancin etnik të Kosovës me forcë. Meja ishte artikulimi i tij më brutal.

Sulmi — 27-28 prill 1999

Shkëndija e drejtpërdrejtë ishte sulmi i UÇK-së më 21 prill 1999, kur u vranë gjashtë policë serbë pranë Mejës, përfshirë komandantin Milutin Prašević — sipas dokumenteve të ICTY-së të cituara nga Wikipedia angleze. Urdhri për represalie erdhi brenda ditësh. Operacioni Reka nisi me saktësi ushtarake.

Sipas raportimit të KOHA.net dhe rekonstruktimit të dosjes, drejtuese të operacionit ishin: ushtria rregullare, MUP, berekët e kuq dhe paramilitarë. Fshatrat e rrethuar: Pacaj, Nivokaz, Dobrosh, Sheremet, Jahoc, Ponoshec, Ramoc dhe dhjetë fshatra të tjera të luginës. Procedura ishte identike kudo:

1. Familjet u detyruan të dalin nga shtëpitë dhe të nisin drejt Shqipërisë.
2. Në pikëkontrollin e Mejës, burrat dhe djemtë mbi 14 vjeç u ndanë nga gratë, fëmijët dhe pleqtë.
3. Grupet e burrave — rreth 20 veta secila — u çuan pranë rrugës dhe u ekzekutuan me armë automatike, të ndjekura nga tiro kontrolli në kokë.
4. Gjatë ekzekutimeve, sipas historianit Gashi të dokumentuar nga Heinrich Böll Stiftung, ushtarët u bërtisnin viktimave: "Shko te Klinton! Shqipëria është vendi yt — Kosova është e jona!"

Human Rights Watch dokumentoi dëshminë e parë mëngjezin e 28 prillit 1999, sapo refugjatët kapërcyen kufirin. Raporti i datës 30 prill 1999 — i hartuar nga hulumtuesit Holly Cartner dhe Alexandra Perina — është dokumenti i parë i shkruar i masakrës. Një grua 18-vjeçare u tregoi: "Rruga ishte plot gjak. Në anën e djathtë të rrugës ishin pesëmbëdhjetë burra. I numërova." Një dëshmitar tjetër i HRW-së deklaroi se kishte parë rreth 250 burra "të gjunjëzuar rreth rrugës, pranë një pylli të vogël."

Numri dhe emrat — 376 të konfirmuar

Numri zyrtar i viktimave të identifikuara është 376 — sipas listave të Fondit Humanitar për të Drejtat e Njeriut (HLC). Dosjet e ICTY-së citojnë një numër total deri në 500 viktima; deri në mars 2008, familjet kishin marrë eshtrat e 345 vetëve të identifikuar. Mes viktimave: katër gra, dhe Klaudia Malaj, 15 vjeçe — viktima më e re e dokumentuar me emër. Mosha e shumicës varionte nga 14 deri 60 vjeç.

• Rreth 120 nga fshati Meja.
• Rreth 90 nga Korenica.
• Rreth 60 nga Dobroshi.
• Rreth 50 nga Osek Hila.
• Rreth 56 nga fshatra të tjera të rrethit të Gjakovës.

Zbulimi dhe drejtësia

Pas tërheqjes serbe në qershor 1999, varreza masive u zbuluan pranë Mejës dhe fshatrave rreth saj. Por pjesa dërrmuese e trupave — të paktën 287 — u gjetën vite më vonë në Batajnica, afër Beogradit: brenda territorit të Njësisë Speciale Anti-Terroriste të policisë serbe. Kjo nuk ishte fshehje nga individë — ishte transport me mjete shtetërore drejt bazave shtetërore, me qëllim shkatërrimin e provave. Ministria e Drejtësisë e Serbisë nuk e ka pranuar deri sot.

ICTY dënoi disa komandantë serbë si pjesë e "ndërmarrjes kriminale të përbashkët" kundër popullatës shqiptare — me Mejën si krim qendror në aktakuzë:

• Nikola Šainović (Zv. kryeministër i Serbisë) — 22 vjet burg.
• Sreten Lukić (Komandant i MUP-it) — 20 vjet burg.
• Dragoljub Ojdanić (Shef i Shtabit të Ushtrisë) — 15 vjet burg.
• Vladimir Lazarević (Komandant i Korpusit të III-të të Ushtrisë) — 14 vjet burg.
• Vlajko Stojiljković (Ministri i Brendshëm) — vrau veten para se të vuante dënimin.

Mirëpo Haga goditi kreun — jo duart. Asnjë nga efektivët që shtypën këmbëzën nuk u dënua nga ICTY. Pas viteve 2013–2023, EULEX dhe Prokuroria Speciale e Kosovës ndërmorrën procedura kundër ekzekutorëve. Në dhjetor 2023, Prokuroria Speciale akuzoi 53 anëtarë të forcave serbe — oficerë dhe efektivë — për ekzekutimet në Mejë dhe Korenicë. Serbia refuzon ekstradimin e shumicës.

Çfarë kujton Meja

Libri Masakrat në Kosovë 1998–1999 i Shkëlzen Gashit — i botuar trilingual dhe i shpërndarë nga Ministria e Jashtme e Kosovës përmes misioneve diplomatike — dokumenton 83 masakra gjatë luftës, me mbi 10.300 civilë të vrarë midis 1998 dhe 2000, ndër ta rreth 8.700 shqiptarë dhe mbi 1.133 fëmijë. Meja qëndron si kulmi: asnjë krim tjetër njëanshem i luftës nuk ka numër kaq të lartë victimash brenda 36 orësh.

Sot, Meja ka kompleks memorial. Familjet vijnë çdo 27 prill. Emrat janë gdhendur. Por ndryshe nga Srebrenica — e cila ka njohje ndërkombëtare, rezolutë të Asamblesë së OKB-së dhe rishqyrtim historik të institucionalizuar — Meja mbetet jashtë kujtesës europiane. Arsyeja nuk është numri i viktimave: është mungesa e artikulimit politik dhe kulturor. Srebrenica u bë simbol sepse u artikulua si i tillë — me libra, me rezoluta, me institucione kujtese. E njëjta punë nuk është bërë për Mejën. Ky mbetet detyrim i gjeneratës shqiptare të rritur pas luftës.

Burimet:

• Human Rights Watch — "Massacre in Meja" (30 prill 1999) — raporti i parë me dëshmi okulare, hartuar 24 orë pas masakrës
• Heinrich Böll Stiftung / Shkëlzen Gashi — "Go to Clinton!" (prill 2025) — 83 masakrat e luftës, hulumtim historik trilingual
• KOHA.net — "20 vjet nga masakra e Mejës" (2019) — rekonstruktim i ecurisë dhe i kontekstit
• Wikipedia (anglisht) — Meja massacre — të dhëna nga ICTY, Batajnica dhe numërimet e viktimave

— Redaksia ZHURMA