Lufta e Kosovës 1998-1999 — konflikti i fundit i madh i shek. XX në Evropë

Lufta e Kosovës — një vit e tre muaj (shkurt 1998 – qershor 1999) — ishte konflikti i fundit i madh i shek. XX në Evropë. Sipas Librit të Kujtesës të Kosovës, bazës së të dhënave të Fondit Humanitar për të Drejtat e Njeriut (HLC), 13,535 persona humbën jetën ose u zhdukën gjatë 1998–2000, nga të cilët 10,812 ishin shqiptarë. Gati 863,000 u dëbuan — thuajse 90% e të gjithë shqiptarëve të Kosovës. Pa ndërhyrjen e NATO-s, shqiptarët e Kosovës do të kishin pësuar fatin e një spastrimi demografik të plotë.

Lufta e Kosovës nisi gradualisht. Pas një dekade të rezistencës paqësore që nuk solli rezultat, UÇK filloi sulmet e hapura në fund të 1997. Regjimi serb i Millosheviçit — që tashmë kishte pësuar humbje diplomatike në Bosnjë — u përpoq ta shtypë Kosovën me forcë e tepruar. Rezultati ishte një luftë e përgjithshme ndëretnike ku popullsia shqiptare u bë objektivi i qëllimshëm i dhunës shtetërore.

Fazat e luftës

Fazi I — Eskalimi (shkurt 1998 – qershor 1998)

Fillon me masakrën e Prekazit (28 shkurt – 7 mars 1998), ku 58 pjesëtarë të familjes Jashari u vranë. UÇK u rrit nga disa qindra në disa mijëra luftëtarë. Serbia dërgoi ushtri të rregullt në Kosovë. Zonat rurale — veçanërisht Drenica, Dukagjini, Llapi — filluan të ndërroheshin midis kontrollit serb dhe UÇK.

Fazi II — Spastrimi etnik (qershor 1998 – shkurt 1999)

Gjatë vitit 1998, Serbia ndërmori "Operacionin Patkoi" (Operation Horseshoe) — plan i dokumentuar pas luftës për spastrim etnik të shqiptarëve. Fshatra të tëra u dogjën. Raporti Under Orders: War Crimes in Kosovo i Human Rights Watch (2001) e karakterizoi fushatën si "një fushatë të planifikuar metodikisht dhe të zbatuar mirë" me "një shkallë shumë të lartë koordinimi dhe kontrolli" — konkluzion i bazuar mbi intervista me mbi 600 viktima dhe dëshmitarë. Popullsia civile u detyrua të ikte në male ose drejt Shqipërisë e Maqedonisë. Deri në fund të 1998, rreth 300,000 shqiptarë ishin të zhvendosur.

Fazi III — Masakrat dhe NATO (mars 1999 – qershor 1999)

Pas refuzimit të Marrëveshjes së Rambujesë (shkurt 1999), NATO nisi Operacionin Allied Force më 24 mars 1999. Paralelisht, Serbia intensifikoi spastrimin masiv: sipas Human Rights Watch, 862,979 shqiptarë u dëbuan brenda dy muajsh — thuajse 90% e popullsisë shqiptare të Kosovës. Masakrat e Mejës, Izbicës, Cikatovës, Poklekut ndodhën pikërisht në këtë periudhë. Operacioni përfundoi më 9 qershor 1999 me Marrëveshjen e Kumanovës.

Humbjet në gjak

Numrat e saktë i ka ndërtuar Fondi Humanitar për të Drejtat e Njeriut (HLC) me Librin e Kujtesës të Kosovës — bazë të dhënash e ndërtuar mbi 31,600 dokumente burimore dhe e vlerësuar nga ekspertë si "e besueshme dhe gjithëpërfshirëse":

• 13,535 persona të vrarë ose të zhdukur gjatë 1998–2000: 10,812 shqiptarë, 2,197 serbë, 526 romë, boshnjakë e të tjerë.
• 862,979 të dëbuar sipas Human Rights Watch — thuajse 90% e shqiptarëve të Kosovës.
• ~100,000 shtëpi të dëmtuara ose të shkatërruara.
• ~20,000 gra të dhunuara seksualisht: forma e heshtur por e dokumentuar e dhunës sistematike.

Masakrat kryesore të dokumentuara

• Prekaz (shkurt–mars 1998) — 58 të vrarë, familja Jashari.
• Reçak (15 janar 1999) — 45 civilë të ekzekutuar. Shefi i Misionit të OSBE-së, William Walker, vizitoi vendngjarjen më 16 janar dhe iu drejtua mediave: "Megjithëse nuk jam jurist, nga ajo që pashë personalisht, nuk hezitoj ta quaj këtë ngjarje masakër, krim kundër njerëzimit." (sipas Koha.net). Reagimi ndërkombëtar ndaj Reçakut e shpejtoi rrugën drejt bisedimeve të Rambujesë dhe pastaj bombardimeve të NATO-s.
• Izbica (28 mars 1999) — 130+ burra të ekzekutuar.
• Cikatova e Vjetër, Pokleku (prill 1999) — qindra të vrarë.
• Meja (27–28 prill 1999) — 376 civilë të vrarë në fshatin Meja (Gjakovë). Masakra më e madhe e luftës.
• Dubrava (22 maj 1999) — 95 të burgosur shqiptarë të ekzekutuar në burgun e Istogut.
• Rahoveci, Krusha e Madhe (maj–qershor 1999) — qindra civilë.

Të gjitha këto masakra janë dokumentuar nga Human Rights Watch, OSBE dhe Tribunali Ndërkombëtar për Ish-Jugosllavinë (ICTY).

NATO-ja ndërhyn — 78 ditë bombardim

Operacioni Allied Force (24 mars – 10 qershor 1999) ishte bombardimi më i madh ajror në Evropë pas Luftës së Dytë Botërore. NATO-ja, pa autorizim të OKB-së (Rusia do ta vetonte), kreu më shumë se 38,000 fluturime ushtarake, duke goditur:

• Strukturat ushtarake serbe në Kosovë dhe Serbi.
• Infrastrukturën strategjike: ura, centralet, fabrikat, strukturat e komunikimit.
• Në Beograd: Ministria e Mbrojtjes, radiotelevizioni shtetëror, ambasada kineze (gabimisht).

Bombardimi pati kosto reale: sipas Human Rights Watch, rreth 500 civilë u vranë gjatë operacioneve të NATO-s — kryesisht nga gabime në caktimin e caqeve. Por ai arriti objektivin: më 3 qershor 1999, Millosheviçi pranoi kërkesat ndërkombëtare; më 9 qershor, u nënshkrua Marrëveshja e Kumanovës.

Pas luftës — nga Rezoluta 1244 te Pavarësia

Rezoluta 1244 (10 qershor 1999) vendosi Kosovën nën administratën e OKB-së (UNMIK) me praninë ushtarake të KFOR-it. Kosova mbeti de jure pjesë e RFJ-së/Serbisë për 9 vite, por de facto ishte nën kontroll ndërkombëtar. Gjatë kësaj periudhe, institucionet kosovare u ndërtuan gradualisht; UÇK u shpërbë dhe u transformua në Trupat e Mbrojtjes së Kosovës (TMK).

Më 17 shkurt 2008, në seancën e parlamentit të Kosovës në Prishtinë, u shpall Pavarësia e Republikës së Kosovës. Deri sot, 114 shtete e njohin, përfshirë SHBA-në, Britaninë, Francën, Gjermaninë dhe Japoninë. Serbia nuk e njeh; Rusia dhe Kina gjithashtu jo.

Kujtesa dhe drejtësia

Për familjet shqiptare që humbën të dashurit e tyre, lufta nuk mbaroi me Marrëveshjen e Kumanovës. Libri i Kujtesës i HLC-it konfirmon se mbi 1,600 shqiptarë të Kosovës janë ende të zhdukur — trupat e tyre nuk janë gjetur. Disa varre masive janë zbuluar edhe në Serbi — në Batajnica afër Beogradit — ku trupat e viktimave ishin transportuar e varrosur fshehurazi.

Tribunali i Hagës gjykoi pesë zyrtarë të lartë serbë për krimet e Kosovës. Nikola Šainović (ish Zv/Kryeministër i RFJ-së), gjeneral Nebojša Pavković dhe gjeneral Sreten Lukić u dënuan secili me 22 vjet burgim. Dragoljub Ojdanić dhe Vladimir Lazarević u dënuan secili me 15 vjet. Millosheviçi vdiq gjatë gjykimit pa arritur dënim. Tribunali konstatoi ekzistencën e një "ndërmarrjeje kriminale të përbashkët" të projektuar për të "shtyrë me dhunë dhe terror një numër të konsiderueshëm shqiptarësh të Kosovës nga shtëpitë e tyre" — konkluzion i mbështetur mbi prova nga 13 bashkësi të Kosovës.

Procesi vazhdon edhe sot në Dhomat e Specializuara të Kosovës për aktet e kryera nga pjesëtarë të UÇK-së. Lufta e Kosovës 1998–99 është episodi më i gjakshëm i historisë moderne shqiptare. Por, ndryshe nga Çamëria e 1944-ës që mbeti e pakthyer, kjo luftë pati si pasojë një shtet të pavarur — Republikën e Kosovës. Gjaku nuk ishte i kotë. Por ai ishte aq i rëndë sa ende sot, pas 27 vjetësh, e ndjejmë në çdo memorial, në çdo varrezë, në çdo familje të Kosovës.

Burimet:

• Humanitarian Law Center — Kosovo Memory Book: 13,535 të vrarë ose të zhdukur, bazë e ndërtuar mbi 31,600 dokumente
• Human Rights Watch — Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), Kreu Ekzekutiv
• ICTY — Pesë zyrtarë serbë dënohen për krimet në Kosovë (vendim 2009)
• Koha.net — Reçak: historia e një krimi lufte, testament i Walkerit për krimet në Kosovë

— Redaksia ZHURMA