Lufta e Vlorës — nëntëdhjetë e gjashtë ditë kundër një fuqie perandorake

Më 29 maj 1920, rreth dyqind burra nga zona e Vlorës u mblodhën fshehtas në Barçallë të Dukatit dhe vendosën: rezistenca do të ishte e armatosur. Kjo mbledhje — e dokumentuar nga Sejfi Vllamasi në kujtimet e tij Ballafaqime politike në Shqipëri 1897-1942 (1995) — i parapriu me gjashtë ditë sulmit të parë. Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare të Vlorës, i kryesuar nga Osman Haxhiu dhe me Qazim Koculin si komandant ushtarak, dërgoi ultimatum gjeneralit italian Settimio Piacentini më 2 qershor: largohuni, ose do t'ju largojmë. Piacentini, komandant i rreth 20.000 trupash, refuzoi. Italia kishte ardhur në Vlorë që nga tetori 1914 — fillimisht si «mision humanitar» pas ikjes së Princ Vidit, pastaj si okupacion i drejtpërdrejtë pas Traktatit sekret të Londrës të 26 prillit 1915, i cili i premtonte Romës kontrollin e Vlorës dhe një protektorat mbi Shqipërinë. Kishte ndërtuar kazerma, ngritur administratë, ndarë Sazanin si «territor italian të garantuar». Luftën e ardhshme e financoi kryesisht filantrop vlonjat Esheref Dano Boçari, i cili hapi dhe mbajti spitalet e fushës me paratë e veta — do të vdiste në varfëri në vitin 1961, pa kompensim nga shteti shqiptar.

Por konteksti kishte ndryshuar që nga janari. Nga 28 deri më 31 janar, në Lushnjë, kongresi rrëzoi qeverinë pro-italiane të Durrësit dhe caktoi Këshillin e Lartë si bartës të sovranitetit. Shqipëria deklarohej shtet i pavarur, pa protektorat. Ahmet Zogu — i sapocaktuar Ministër i Brendshëm — nisi negociatat për largimin italian me mjete politike. Negociatat dështuan. Italianët nuk po shkonin.

Katër sulmet dhe gjeneralia e vdekur

Kryengritja filloi zyrtarisht më 5 qershor dhe u zhvillua në katër valë kryesore: 5, 6, 11 qershor dhe 24 korrik. Komanda fillestare iu ngarkua Ahmet Lepenicës, komisar me rreth 4.000 luftëtarë të mobilizuar nga Lumi i Vlorës, Kurveleshi, Labëria dhe Mallakastri. Por gazeta Politika e Beogradit, në numrin e 15 janarit 1921, do ta përshkruante me qartësi: «Qazim Koculi ishte shpirti i kryengritjes.» I lindur në fshatin Kocul të rrethit të Vlorës dhe i formuar në Akademinë Detare të Stambollit, Koculi mori komandën e plotë pasi Lepenica u largua gjashtë ditë brenda sulmit të parë — arsyet mbeten të diskutueshme, si sëmundje ashtu edhe mosmarrëveshje taktike. Krah tij luftuan Sali Vranishti, komandant i njësisë së Vranisht, dhe Selam Musai, komandant nga Salerija, i cili u vra në betejë.

Italianët kishin superioritet teknik — artileri, anije lufte të Marinës Mbretërore në Gjirin e Vlorës, aeroplanë vëzhgimi. Por kishin tri probleme serioze: malarinë, që shkatërronte garnizonin gjatë verës; trazirat e pasluftës në Itali vetë, ku lëvizjet socialiste bllokonin furnizimin e rekrutëve të rinj jashtë shtetit; dhe terrenin — malet e Labërisë nuk lejojnë operacione të rregullta kundër forcave partizane vendëse. Sipas Historia e Shqipërisë (Akademi Buda et al., 1956-1959), të cituar nga Gazeta Dielli, gjatë gjithë luftimeve u zunë rob mbi 1.000 ushtarë italianë dhe u konfiskuan 7 topa e rreth 70 mitraloza — prova materiale se beteja nuk ishte thjesht rezistencë mbrojtëse.

Më 11 qershor, gjatë betejës së Kotës afër Kaninës, gjenerali italian Enrico Gotti u vra — kuota e parë simbolike: një gjeneral i huaj i vrarë nga popull pa ushtri të rregullt. Pas mesjuajit, Italia kaloi në pozita mbrojtëse rreth qytetit; kryengritësit shqiptarë kishin marrë nën kontroll gjithë territorin prapavijor.

Protokolli i Tiranës

Kriza u ngrit edhe në parlamentin italian. Giovanni Giolitti, kryeministri liberal i kthyer në pushtet më 15 qershor, bëri llogarinë: një luftë e humbur kundër një populli «miqësor» rrëzonte qeverinë. Më 2 gusht 1920 u firmos në Tiranë Protokolli italo-shqiptar. Termat ishin të qarta: Italia tërhiqej plotësisht nga Vlora, Saranda, Tepelena, Himara, Durrësi dhe Shëngjini — të gjitha pikat me prani ushtarake ose administrative. Tërhëqja filloi zyrtarisht më 17 gusht; më 3 shtator, Koculi hyri triumfues në Vlorë dhe mori funksionet e prefekturës. Këshilli i Lartë i Lushnjës njihej si qeveria legjitime e vendit.

Por Italia mbante Sazanin — ishulli prej rreth 5 kilometra katrore mbeti bazë ushtarake italiane. Ky kompromis — i pranuar sepse pa të s'do kishte paqe — përcaktoi historinë strategjike të Adriatikut për 27 vjetët e ardhshëm. Vetëm më 1947, pas rënies së fashizmit dhe Traktatit të Paqes të Parisit, ishulli iu kthye Shqipërisë.

Humbjet mbeten të kontestuara. Burimet shqiptare përmendin rreth 750 të vrarë; burimet italiane i ulin humbjet e tyre, duke pretenduar se shumica ishin nga malaria. Ajo që nuk mund të kontestohet: fshatrat e Labërisë dhe Kurveleshit dërguan djalmërinë e tyre pa kompensim, pa pension, pa regjistrim të emrave — dhe kjo harresë institucionale mbetet borxhi i pashlyer i shtetit ndaj atyre viteve.

Çfarë mbetet

Më 12 tetor 1922, Mit'hat Frashëri — ministri i parë i Punëve Publike pas pavarësisë dhe kreu i delegacionit shqiptar në Konferencën e Paqes të Parisit — shkroi një letër rreth dy ngjarjeve të Vlorës. Për 1920-ën, sipas botimit të letrës nga Arbanon Magazine, Frashëri shkroi se ngjarja «nuk mund të kishte ndodhur askund tjetër veçse në Vlorë, në këtë tokë, nga këta njerëz», dhe se «njëzeti i tha Shqipërisë: je e lirë dhe këtë liri ia ke vetëm vetes». Frashëri nuk ishte romantik; ishte diplomat i trajnuar. Kur ai bënte dallimin midis 1912-ës dhe 1920-ës, e kishte parë me sytë e vet: pavarësia e 1912-ës ishte e negociuar dhe e mbrojtur nga Austria. Vlora ishte diçka tjetër — ishte hera e parë që Shqipëria si shtet iu imponua dikujt me forcë.

Qazim Koculi hyri në Vlorë më 3 shtator 1920 dhe mori funksionet e prefekturës. Më 6 dhjetor 1921, u zgjodh Kryeministër i Shqipërisë — mandatin e mbajti një ditë, si rezultat i lojërave parlamentare. Fati i tij mbyllet me datë të saktë: sipas dëshmisë së familjes, të ruajtur nga memorie.al, Koculi u vra nga autoritetet italiane më 3 janar 1943 — hakmarrje e vonuar njëzet e tre vjet, por e nënshkruar qartë si e tillë. Ai që kishte mposhtur Romën si komandant, u vra nga Roma si i burgosur.

Sali Vranishti dhe disa nga veteranët e tjerë do të vdisnin edhe ata nën Zogun ose komunistët. Lufta e Vlorës është kështu njëkohësisht mit themelor dhe tragjedi e pa-kujtuar: njerëzit që mbrojtën shtetin u ndëshkuan nga ai shtet ose nga pasardhësit e tij. Kur Edi Rama flet sot për «partneritetin strategjik» me Italinë, ai flet nga një pozicion force i mundësuar pikërisht nga ato nëntëdhjetë e gjashtë ditë. Distanca midis 1920-ës dhe sotit nuk është thjesht kronologjike — është distanca midis një populli që duhej të luftonte për bregdetin e vet dhe një shteti që tani bisedon si i barabartë. Ajo distancë u pagua me gjak, dhe kushton shumë të mos kujtohet kush e pagoi.

Burimet:

• Gazeta Dielli — «Fakti historik dhe trajtimi folklorik në Luftën e Vlorës, 1920»
• memorie.al — Dëshmia e familjes Koculi (Vjollca Koculi)
• Arbanon Magazine — Letra e Mit'hat Frashërit, tetor 1922
• Wikipedia (EN) — Vlora War

— Redaksia ZHURMA