Lidhja e Prizrenit 1878 — momenti që formësoi kombin

PRIZREN — Të 10 qershorit 1878, rreth 80 delegatë shqiptarë nga katër vilajetet osmane u mblodhën në xhaminë Bajraklie të Prizrenit dhe shpallën Lidhjen Shqiptare. Tetë ditë më vonë, 47 beylerë nënshkruan Kararnameja — 16 nene që refuzonin copëtimin dhe kërkonin autonomi. Sipas historianeses Prof. Sabile Keçmezi-Basha, ishte "organizata më e madhe politike-ushtarake e shqiptarëve që nga viti 1444."

Konteksti ishte krizë e menjëhershme. Traktati i San Stefanos, nënshkruar më 3 mars 1878, i jepte Serbisë, Malit të Zi dhe Bullgarisë territore ku shqiptarët ishin shumicë. Sipas Britannica-s, Lidhja u formua fillimisht me mbështetjen e heshtur osmane — Porta shpresonte ta përdorte si kundërepsh ndaj shteteve fqinje. Por shqiptarët kishin plan të vet. Kur Kongresi i Berlinit u mblodh, delegatët e Lidhjes dërguan një letër fuqive europiane me një mesazh të prerë: "Nuk duam të jemi turq, sllavë, austriakë apo grekë. Ne duam të jemi shqiptarë." Ishte deklarata e parë formale e identitetit kombëtar shqiptar drejtuar Europës.

Shpallja e Lidhjes

Mbledhja themeluse u mbajt më 10 qershor 1878. Iljaz Pasha Dibra u zgjodh kryetar; Abdyl bej Frashëri drejtoi komisionin e Çështjeve të Jashtme; Sulejman Vokshi mori komisionin e Financave; Haxhi Shabani drejtoi Çështjet e Brendshme. Në fjalën hyrëse, sipas Epoka e Re, Frashëri deklaroi: "Puna jonë nëpërmjet Traktatit të Berlinit mbaron; e jona si shqiptarë fillon nga kjo ditë."

Kararnameja, e nënshkruar tetë ditë më vonë nga 47 beylerë, kishte 16 nene. Sipas tekstit të dokumentuar nga Mexhlis.com, Lidhja refuzonte çdo ndarje territoriale; kërkonte autonomi administrative nën Portën osmane; garantonte mbrojtjen e jo-myslimanëve; dhe projektonte strukturë ushtarake me rreth 190,000 luftëtarë të mobilizuar nëpër krahina. Lidhja miratoi edhe Talímatin — 19 nene me strukturë administrative të detajuar për çdo krahinë.

Lidhja kishte dy krahë të brendshme: konservatorët, kryesisht fisnikë myslimanë, që dëshironin autonomi brenda Perandorisë; dhe radikalët rreth Frashërit që shikonin përtej. Por edhe programi minimal i Kararnameja tejkalonte çdo koncesion real që Porta ishte e gatshme ta jepte.

Aktet ushtarake dhe politike

Lidhja nuk ishte vetëm deklaratë. Më 6 tetor 1878, kur Mehmet Ali Pasha Maxhari — delegat osman i dërguar të negociojë kufijtë e rinj — refuzoi të largohej nga Gjakova, forcat shqiptare e vranë. Mesazhi ishte i qartë: Lidhja kishte kontroll real mbi territorin, jo vetëm mbi letër.

Sulejman Vokshi mobilizoi një forcë prej 20,000 luftëtarësh. Kjo forcë zmbraps dy ofensiva malazeze — shkurt 1879 dhe prill 1880 — duke mbrojtur Hotin, Grudën dhe trevat veriore. Sipas Britannica-s, Lidhja detyroi gjithashtu fuqitë europiane të zvogëlojnë territorin e planifikuar për Greqinë. Vetëm nën presionin e flotave detare europiane iu dorëzua Ulqini Malit të Zi, në nëntor 1880.

Në kulmin e saj — 1881 — Lidhja funksionoi si qeveri provizore: kontrollonte praktikisht Vilajetin e Kosovës dhe Shkupin, mblidhte taksa dhe vendoste administrim jashtë autoritetit të Stambollit.

Shtypja nga osmanët — 1881

Porta osmane u alarmua. Sipas Britannica-s, autoritetet osmane u ngritën kundër autonomisë që Lidhja po ndërtonte dhe dërguan ushtri. Dervish Pasha udhëhoqi fushatën e shtypjes në mars-prill 1881. Forcat osmane pushtuan Prizrenin, shpërbënë Lidhjen dhe arrestuan udhëheqësit kryesorë.

Abdyl Frashëri u internua brenda Perandorisë dhe vdiq në 1892. Shumë aktivistë emigruan në Bukuresht, Sofje dhe Stamboll, ku — në mërgim — vazhduan punën kulturore dhe politike që do të nxiste brezin tjetër.

Shtypja fizike nuk e zhbëri projektin. Rrjetet politike që Lidhja ndërtoi mbijetuan. Idetë që ajo formuloi u kthyen — 31 vjet më vonë — në Vlorë.

Trashëgimia dhe rëndësia

Britannica-ja e konsideron Lidhjen si provën e parë se "ekzistonte një lëvizje genuinisht nacionale" shqiptare — jo thjesht fe, fis apo Perandori, por komb. Historianeja Sabile Keçmezi-Basha e quan "lëvizjen e parë masive patriotike shqiptare që kombinoi rezistencën e armatosur, diplomacinë europiane dhe veprimin kulturor", duke e vendosur Lidhjen si vazhduese direkte të Lidhjes së Lezhës (1444).

Historiani britanik Noel Malcolm e karakterizon atë si lëvizje "që filloi si rezistencë ndaj transferimit të territoreve shqiptare, por gradualisht fitoi drejtim autonomist" — çka e bën atë jo thjesht reaksion ndaj San Stefanos, por projekt politik origjinal. Ismail Qemali, kur shpalli pavarësinë në Vlorë më 28 nëntor 1912, ishte produkt i drejtpërdrejtë i brezit të Prizrenit.

Sot, Muzeu i Lidhjes së Prizrenit ruan Kararnameja origjinale, armët dhe flamujt e asaj kohe. Çdo 10 qershor, Prizreni kujton jo një simbol abstrakt, por aktin konkret: 47 beylerë nga Vlora në Gjakovë, nga Tetova në Shkodër, nënshkruan se ata ishin një komb — dhe ishin gati ta mbanin me armë.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica — Albanian League (Albanian national organization)
• Mexhlis.com — Rezolutat e Lidhjes së Prizrenit 1878, Kararnameja (tekst i dokumentuar)
• Telegrafi — The Historical Role of the League of Prizren 1878–1881
• Epoka e Re — Prof. Sabile Keçmezi-Basha: Rëndësia historike dhe aktuale e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit (1878)

— Redaksia ZHURMA