Kongresi i Manastirit — nëntë ditët që zgjodhën alfabetin

Në mëngjesin e 14 nëntorit 1908, Fehim Zavalani hapi derën e shtëpisë së tij në Manastir për delegatët që kishin ardhur nga këndet e botës shqiptare — nga Shkodra dhe Korça, nga Elbasani e Prizreni, nga Bukureshti, Sofja dhe Amerika. Ishte e hënë. Perandoria Osmane po shkërmoqej; Revolucioni i Xhonturqve kishte liruar pikërisht atë vit censurën mbi shtypin shqip. Sipas Ftillimi.org, ky ishte tubimi i parë gjithëshqiptar që nga Lidhja e Prizrenit e 1878-ës — dhe kësaj here tema nuk ishte territori, por teksti.

Kur delegatët filluan të vendoseshin rreth tavolinës — priftërinj katolikë nga Shkodra, ortodoksë nga Korça, myslimanë e bektashinj nga Elbasani e Permeti, protestantë nga Manastiri vetë — secili kishte në çantë një abetare tjetër. Në atë nëntor, shqiptarët shkruanin gjuhën e tyre me të paktën gjashtë sisteme: me shkronja arabe-turke, me shkronja greke, me alfabetin e Stambollit që Sami Frashëri kishte përpiluar më 1879, me alfabetin e Bashkimit të Shkodrës hartuar nga Imzot Prenkë Doçi, me alfabetin Agim të Ndre Mjedës nga 1901, dhe me variante krahinore. Një poezi e shtypur në Korçë nuk lexohej lehtë në Shkodër. Kombi s'ishte ende një tekst.

Komisioni i njëmbëdhjetë

Klubi "Bashkimi" i Manastirit kishte marrë përsipër thirrjen. Erdhën 50 delegatë — 32 me të drejtë vote, 18 vëzhgues — që përfaqësonin 26 qytete e shoqata, me komunitet diasporik nga Rumania, Bullgaria, Amerika, Egjipti dhe Italia, sipas shqiperia.com. Kryetar i Kongresit u zgjodh Mit'hat Frashëri, nipi i Naimit dhe i Samiut, redaktor deri atëherë i dy gazetave të Selanikut: "Liria" dhe "Dituria". Gjergj Fishta, françeskani nga Fishta e Zadrimës, u zgjodh kryetar i komisionit të alfabetit me 11 anëtarë; Luigj Gurakuqi, sekretar. Parashqevi Qiriazi — mësuese e shkollës shqipe të vajzave në Korçë dhe ndër gratë e pakta në sallë — drejtoi komisionin e dytë punues.

Komisioni i njëmbëdhjetë u ndërtua me logjikë të qartë konfesionale: tre katolikë (Fishta, Gurakuqi, Mjeda), dy ortodoksë (Sotir Peçi, Taqi Buda), dy protestantë (Gjergj Qiriazi, Grigor Cilka), dhe katër myslimanë ose bektashinj. Ishte mesazh i vetëdijshëm: ky alfabet nuk i përket asnjë feje.

Debati zgjati nëntë ditë. Ndre Mjeda paraqiti 13 propozime fonetike konkrete; komisioni miratoi 8 prej tyre, sipas Gazeta Shqip. Mbështetësit e alfabetit të Stambollit — me qarkullim të gjerë që nga 1879 — argumentonin traditën. Mbrojtësit e Bashkimit — sistemi i cili zëvendësonte diakritikët me digrafe (dh, gj, ll, nj, rr, sh, th, xh, zh), i projektuar për t'u shtypur pa shkronja shtesë në makinat shtypëse latine — argumentonin praktikën.

Kulmi i kongresit erdhi me fjalimin e Fishtës. Duke shpallur distancën e tij nga çdo pozicion paraprak, ai deklaroi para sallës: "Nuk kam ardhur këtu të mbroj asnjë alfabet, por kam ardhur të bashkohem me ju dhe të pranoj atë alfabet që Kongresi e vendos si më të dobishmin për ngritjen e popullit." Sipas Shqiptarja.com, fjalimi tronditi sallën. Gazeta Shqip raporton se sapo françeskani mbaroi, një klerik mysliman ndër delegatët u ngrit dhe e përqafoi me lot në sy — dëshmi publike se Kongresi nuk ishte vetëm debat gjuhësor.

Komisioni nuk vendosi sheshit. Më 22 nëntor 1908, pas nëntë ditësh, Kongresi doli me kompromis: do të pranoheshin njëkohësisht dy sisteme — Stambolli i modifikuar me pesë ndryshime dhe varianti i pastër latin i Bashkimit — me synimin e afrimit gradual. Kongresit nuk i mjaftoi gjuha: miratoi edhe program politik me 18 pika, ku kërkohej njohja osmane e kombësisë shqiptare, reforma arsimore dhe autonomia administrative, sipas shqiperia.com.

Çfarë u arrit dhe çfarë jo

Para largimit, Kongresi mori edhe një vendim praktik: ngritja e shtypshkronjës në Manastir nën drejtimin e Gjergj Qiriazit, ku do të shtypeshin materialet e para me alfabetin e ri, sipas shqiperia.com. U caktua edhe takim ndjekës në Janinë për vitin 1910 — ai nuk u mbajt kurrë.

Në kujtesën kombëtare, Kongresi i Manastirit kujtohet si momenti kur shqiptarët zgjodhën alfabetin e vetëm, të sotmin. Në të vërtetë, s'vendosën diçka të tillë. Alfabeti i Stambollit vazhdoi të qarkullojë për dekadën tjetër; botime paralele u shtypën deri te Komisia Letrare Shqipe e Shkodrës më 1916, e cila kodifikoi zyrtarisht variantin e Bashkimit si standard. Edhe pas pavarësisë së 1912-ës, debati ortografik vijoi — zgjidhja përfundimtare, ajo që mësohet sot nga Tetova në Tiranë, erdhi vetëm me Kongresin e Drejtshkrimit të 1972-it.

Kongresi i Manastirit, pra, nuk e zgjidhi debatin e alfabetit. E deklaroi të zgjidhur. Dhe ajo deklaratë mbijetoi sepse historia s'i dha askujt kohë ta rihapur: pak muaj pas Kongresit filluan kryengritjet shqiptare kundër Stambollit; 1912 erdhi pavarësia, 1913 Konferenca e Londrës, 1914 Lufta e Madhe. Debati për digrafet kundrejt diakritikëve u bë papritur luks që askush s'kishte kohë ta zhvillonte.

Pse ende rëndon

Vendimi i Manastirit — digrafet, 36 shkronjat, refuzimi i diakritikëve përveç ë dhe ç — ka formuar çdo gjë që shqiptari mesatar lexon sot. Është arsyeja pse një banor i Prizrenit shkruan me klaviaturën angleze dhe lexohet pa keqkuptim në Shkodër. Është arsyeja pse emailet e shqiptarëve të diasporës, edhe kur humbasin ë-të dhe ç-të nëpër sisteme të vjetra, ngelen të lexueshme. Është, në kuptim shumë konkret, vendimi që bëri shqipen kompatibël me shekullin XXI.

Por ka edhe ironi e madhe. Manastiri — qyteti ku u mbajt Kongresi — sot quhet Bitola dhe gjendet në Maqedoninë e Veriut. Popullsia shqiptare e qytetit, që në 1908 ishte numerikisht dominante, sot është pakicë e vogël. Shtëpia e Fehim Zavalanit qëndron ende si muze — vizitohet shpesh më shumë nga turistët shqiptarë se nga vendasit.

50 delegatë të atij nëntori po vendosnin në fakt për diçka më të madhe se alfabetin: për mundësinë që shqiptarët kudo — në Manastir, Janinë, Stamboll, Korçë, dhe sot në Londër e Mynih — të ishin gjithmonë të lexueshëm për njëri-tjetrin. Ky kod i përbashkët është ajo që e mban diasporën diasporë e jo humbje. Alfabeti i Manastirit është i vetmi dokument unifikimi që shqiptarët kanë bërë kolektivisht pa imponimin e shtetit — dhe pikërisht kjo e ka bërë të mbijetojë çdo shtet që u ngrit ose ra mbi ta.

Burimet:

• Shqiptarja.com — 110-vjetori i Kongresit: rruga e gjatë e një alfabeti
• Gazeta Shqip — 115 vjet Kongresi i Manastirit: alfabeti si identitet
• Ftillimi.org — Kongresi i Manastirit 1908: konteksti gjithëshqiptar
• Wikipedia EN — Congress of Manastir (strukturë kronologjike)

— Redaksia ZHURMA