4 shkurt 1944 — 84 tiranas të vrarë si hakmarrje, një masakrë e harruar

Më 3 shkurt 1944 pasdite, guerilë të Lëvizjes Antifashiste Nacionalçlirimtare goditën dy automjete me figurat kolaboracioniste të regjimit: njërin me Ministrin e Brendshëm Xhafer Deva, tjetrin me komandantin e Ballit Kombëtar Kadri Cakrani. Nga secila makinë, nga një rojë u vra. Hakmarrja nisi atë natë: xhandarmëria shqiptare bastisi 230 shtëpi dhe pushkatoi 84 njerëz. Masakra e 4 shkurtit 1944 është dokumentuar nga raportet e vetë kolaboracionistëve — dhe ndërkohë mbetet ndër ngjarjet e Luftës së Dytë Botërore në Shqipëri më pak të njohura ndërkombëtarisht.

Konteksti: pas kapitullimit italian të 8 shtatorit 1943, Gjermania naziste vendosi Komandën e Korpusit XXI të Ushtrisë në Tiranë. Paralelisht, u ngrit regjimi kolaboracionist: Mehdi Frashëri si kryetar i Regjencës, Rexhep Mitrovica si kryeministër, dhe Xhafer Deva — kosovar nga Mitrovica — si Ministër i Brendshëm dhe krye e xhandarmërisë kombëtare. Sipas Bernd J. Fischer-it në Albania at War, 1939-1945 (Purdue University Press, 1999), gjermanët e konsideronin Devën administratorin "më efektiv dhe më të besueshëm" për kontrollin e rendit të brendshëm dhe eliminimin e kundërshtarëve politikë.

Sulmet e 3 shkurtit

Pasdite e 3 shkurtit 1944, guerilë kryen dy sulme të koordinuara në Tiranë. I pari goditi automjetin e Ministrit Deva në lagjen e re të qytetit, ku u vra Fahri Ibrahimi — i ri nga rrethi familjar i Devës që shërbente si rojë. Sulmi i dytë goditi kolonen e Kadri Cakranit — i ashtuquajturi "i tmershmi" — duke vrarë nipin e tij, gjithashtu rojë. Raporti ditor i Divizionit 297, Korpusi XXI i Ushtrisë, datë 3.2.44, i cituar nga Dritare.net bazuar në arkivat gjermane, dokumentoi sulmet dhe shënoi se "grupet nacionaliste planifikojnë ndërveprim kundër" — formulim që sinjalizonte leje implicite për hakmarrje brenda asaj nate.

Bastisja dhe ekzekutimi

Pas mesnatës, xhandarmëria nën komandën e Devës, me mbështetjen e njësive të Cakranit dhe nën mbikëqyrje të Gestapos gjermane, nisi aksionin. Sipas raportit të vet të komandës së xhandarmërisë — dokumentuar nga Observatori i Kujtesës (observatorikujteses.al) — forcat qeveritare "bastisën 230 shtëpi, arrestuan 478 të dyshuar dhe pushkatuan 84 si më të rrezishmit." Listave të paracaktuara me "simpatizantë komunistë" iu shtuan emra të mbledhur rastësisht nga rrugët e Tiranës. Trupat u gjetën nëpër kanale dhe bulevardet e qytetit. Varrezat masive u hapën pa ceremoni. Familjet nuk u njoftuan.

Kush ishin viktimat

Nga 84 viktimat, sipas Observatorit të Kujtesës, 29 kishin adresë në Tiranë dhe 37 vinin nga rrethe të tjera — Fieri, Korça, Durrësi, Shkodra, Vlora, Dibra. Kompozimi kombëtar i viktimave rrëzon narrativën se masakra ishte vetëm "ndëshkim i komunistëve shqiptarë":

• 67 shqiptarë
• 9 italianë — civilë të mbetur pas kapitullimit italian të vitit 1943
• 4 malazezë
• 2 maqedonas
• 1 anëtar i minoritetit grek
• 1 person hebre

Nuk kishte asnjë nga grupi i rezistentëve që kishin kryer sulmet e 3 shkurtit — ata kishin ikur. Ata që u pushkatuan ishin kryesisht të tjerë: tregtarë, zejtarë, intelektualë, të rinj pa lidhje me rezistencën aktive.

Kush e urdhëroi: dokumentet e tyre

Ndarja e përgjegjësisë është e dokumentuar nga burimet gjermane dhe shqiptare. Sipas Dritare.net, Hermann Neubacher — përfaqësuesi special i Gjermanisë në Ballkan — raportoi Ministrit të Jashtëm Ribbentrop me telegram datë 17 shkurt 1944 se "aparati komunist në Tiranë u shkatërrua nëpërmjet aksioneve të pamëshirshme të forcave nacionaliste." Ky formulim — "forcat nacionaliste," jo "forcat gjermane" — ishte njëherësh i saktë dhe i pastruar diplomatikisht: operacionin e kryen Deva dhe Cakrani, jo Wehrmacht-i. Gjermanët e organizuan dhe e mbuluan; kolaboracionistët shqiptarë e ekzekutuan. Deva, sipas të njëjtit burim, e kishte shprehur filozofinë e vet operacionale kështu: "Terror kundër terroristëve, terror kundër anarkistëve."

Prefekti i Tiranës Qazim Mulleti nxori urdhër më 5 shkurt: të gjithë qytetarët duhet të raportoheshin te qendrat e xhandarmërisë me dokumente identifikimi. Dy ditë më vonë, qeveria paralajmëroi publikisht se familjet e "mbështetësve komunistë" do të internoheshin. Shtypja nuk mbaroi me 4 shkurtin — vazhdoi si sistem.

Historia e copëzuar

Regjimi komunist (1944–1990) e shfrytëzoi 4 shkurtin si simbol të fashizmit dhe vetëflijimit antifashist — por fshihte rolin drejtues të forcave kolaboracioniste shqiptare, pasi ky fakt komplikonte narrativën e "çlirimit heroik." Pas 1990-ës, me hapjen e arkivave, debati u ndez sërisht. Numri i saktë i viktimave mbetet i kontestuar: raporti i zyrës së prokurorisë (5–6 shkurt 1944), i cituar nga Dardania Press, dokumentoi fillimisht 12 të identifikuar dhe 2 të paidentifikuar; inteligjenca britanike raportoi 60 të pushkatuar nga burgu i Tiranës. Shifra 84 vjen nga vetëdokumentimi i xhandarmërisë — shifër e cila paradoksalisht e vërteton fajësinë e autorëve.

Fischer, në Albania at War, e kontekstualizon ngjarjen brenda dinamikave komplekse të luftës civile shqiptare — ku partizanët, Balli Kombëtar dhe gjermanët ndesheshin njëkohësisht dhe ku kufijtë mes bashkëpunimit e rezistencës nuk ishin kurrë të prerë. Masakra e 4 shkurtit dëshmon pikërisht atë ambiguitet: u krye me duar shqiptare, me urdhëra shqiptare, me mbulimin gjerman. Sot ka memorial dhe pllaka kujtimore në Tiranë, por nuk ekziston akoma ndonjë regjistër publik i plotë me 84 emrat.

Masakrat e tjera të Luftës së Dytë — Oradour-sur-Glane, Lidice, Kragujevac — kanë memorial ndërkombëtar dhe janë në kurrikulat europiane të historisë. Kjo ka vetëm pllakë. Ndërkohë, dokumentimin e kanë marrë kryesisht gazetarë dhe historianë privatë, jo institucionet shtetërore. Është detyrë e papërfunduar.

Burimet:

• Observatori i Kujtesës — numri dhe origjina e viktimave (67 shqiptarë + 9 italianë + të tjerë); vetëdokumentimi i xhandarmërisë (230 bastisje, 478 të arrestuar)
• Dritare.net — raporti i Divizionit 297 Korpusi XXI (3.2.44); telegrami i Neubacher-it drejt Ribbentrop-it (17.2.44); citati i Devës
• Dardania Press — aktet e prokurorisë (5–6 shkurt 1944); debati historiografik mbi numrin e saktë të viktimave
• Wikipedia shqip — kontekst i përgjithshëm dhe bibliografi drejt Fischer, Arben Puto

— Redaksia ZHURMA