Masakra e Borovës: fshati i djegur i Kolonjës, 6 korrik 1943

Në mëngjesin e 6 korrikut 1943, një kolonë e ushtrisë gjermane hyri në fshatin malor të Borovës, në rrethin e Kolonjës, dhe brenda pak orësh e ktheu atë në hi. U vranë 107 civilë — pleq, gra dhe fëmijë — dhe u dogj çdo shtëpi e fshatit. Ishte ndër krimet më të rënda naziste kundër popullsisë civile shqiptare gjatë Luftës së Dytë Botërore, dhe mbeti në kujtesën kombëtare si simbol i hakmarrjes së verbër ndaj një populli të paarmatosur.

Konteksti: një divizion në tërheqje

Në verën e vitit 1943, pas operacionit Schwarz (Rasti Black) në Mal të Zi, njësitë e Regjimentit të 98-të të Divizionit të Parë Malësor të Wehrmacht-it (1. Gebirgs-Division) po lëviznin nëpër tokat shqiptare drejt jugut, për t'u ribashkuar me forcat kryesore gjermane në Janinë, në Greqinë e pushtuar. Rruga i kalonte përmes Kolonjës — një trevë e thepisur ku Lëvizja Nacionalçlirimtare kishte ngritur tashmë çeta partizane aktive.

Prita e Barmashit

Afër fshatit Barmash, kolona gjermane u sulmua nga dy anë prej partizanëve shqiptarë të Lëvizjes Nacionalçlirimtare, të komanduar nga Riza Kodheli. Prita shkatërroi pjesën më të madhe të automjeteve dhe pajisjeve ushtarake. Burimet shqiptare flasin për mbi 60 ushtarë gjermanë të vrarë; raporti i majorit gjerman Reinhold Klebe, përkundrazi, pranonte vetëm "katër plagë të lehta" — një mospërputhje që historianët e lexojnë si përpjekje për të fshehur humbjet përpara urdhrit të hakmarrjes që pasoi.

6 korrik 1943 — fshati i djegur

Në përgjigje të pritës, forcat gjermane u kthyen mbi popullsinë civile. Të pajisur me hedhëse zjarri, ata i vunë flakën çdo shtëpie të Borovës. Banorët që gjendeshin në fshat u vranë — një pjesë u pushkatuan në vend, ndërsa shumë të tjerë u grumbulluan brenda kishës së fshatit dhe u dogjën të gjallë. Numri i viktimave arriti në 107 civilë, në shumicë pleq, gra dhe fëmijë. Në fshatin fqinj Barmash, hakmarrja mori edhe 18 jetë të tjera. Brenda një dite, një komunitet i tërë malor u zhbë.

I njëjti divizion: nga Borova te Paramithia

Borova nuk ishte një ngjarje e izoluar. I njëjti 1. Gebirgs-Division që dogji Kolonjën në korrik 1943 do të kryente, vetëm tre muaj më vonë — mes 27 shtatorit dhe fillimit të tetorit 1943 — masakrën e Paramithisë në Çamëri, ku u vranë mbi 200 civilë. Nga malet e Kolonjës në jug deri në Thesproti, e njëjta njësi malore la pas një gjurmë masakrash që preku shqiptarë të të dyja besimeve dhe të dyja anëve të kufirit. Kjo është lexim editorial mbi një fakt të dokumentuar: dhuna naziste ndaj popullsisë civile nuk njohu ndarjet fetare a shtetërore që historia e mëpasme do t'i thellonte — ajo goditi rrjetin shqiptar si tërësi, veri e jug, si një trup të vetëm.

Kujtesa

Viktimat e Borovës u nderuan me titullin "Dëshmorë të Atdheut", dhe fshati u rindërtua pas luftës mbi rrënojat e veta. Çdo 6 korrik familjet e të rënëve dhe përfaqësues të shtetit mblidhen te varrezat dhe përmendorja e fshatit për të nderuar kujtimin e tyre. Në vitin 1972, kompozitori shqiptar Thoma Gaqi i kushtoi tragjedisë poemën simfonike Borova. Sot Borova bën pjesë në bashkinë e Kolonjës dhe mbetet një nga vendet kryesore të kujtesës antifashiste në Shqipërinë e jugut — një fshat i vogël, emri i të cilit u bë sinonim i sakrificës civile.