Teatri i parë arbëresh hapet në San Demetrio Korona, vendlindja e De Radës

Salla e parë teatrore arbëreshe hapi dyert e saj të premten në San Demetrio Korona, komunë e Kalabrisë në Itali të Jugut — e njëjta tokë ku, më 1814, lindi Jeronim De Rada, poeti që i kushtoi jetën gjuhës shqipe kur asnjë shtet nuk ekzistonte ta mbronte. Inaugura u bë gjatë "Konventës Arbërore", një tubim me delegatë nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut dhe Mali i Zi. Salla ka 500 vende dhe Orkestra e Harqeve e SIGAL luajti tri orë repertor arbëresh e shqiptar.

Ngjarja është e vërtetë dhe e rëndësishme. Por numri që e shoqëron — pesëqind vende — ka dy kuptime. I pari: arbëreshët kanë ndërtuar skenën e parë institucionale brenda komunitetit të tyre, pas gjashtë shekujsh. I dyti: jashtë sallës, nuk ka ende asnjë marrëveshje të nënshkruar mes Romës dhe Tiranës për të mbështetur ligjërisht dhe financiarisht mbijetesën e gjuhës arbëreshe.

Ai që mbajti gjuhën pa pikë ndihmë

Jeronim De Rada ishte shprehja më e lartë e asaj që arbëreshët bënë me vetëdije të plotë: mbajtën shqipen gjallë larg atdheut, pa akademi, pa shtet, pa burim financimi. Lindur pikërisht në San Demetrio Korona në vitin 1814, ai botoi Këngët e Milosaos në vitin 1836 — një poemë epiko-lirike që shpalli para Europës se shqiptarët kishin letërsi. Ishte dyzet e gjashtë vjet para se të shpallej alfabeti i Stambollit (1879) dhe gjashtëdhjetë e tre vjet para se Shqipëria të shpallte pavarësinë.

De Rada nuk shkroi si mërgimtar i pikëlluar. Shkroi si pasardhës i një kulture madhore që kishte zgjedhur të mbijetojë. Pas Milosaos, vinin Rapsodiet e një Poeme të Moçme (1866) dhe Skanderbeku i Pafan (1872) — vepra që bënin diçka të rrallë: e vendosnin Skënderbeun dhe lirinë shqiptare brenda formave poetike italiane, duke u dëshmuar të dyja kulturave se njëra nuk e zhbënte tjetrën. Vdiq në vitin 1903, pak para se Shqipëria të bëhej shtet — por jo para se të shihte Shoqërinë e Stambollit, debatin mbi alfabetin, dhe fijet e para të rilindjes kombëtare.

Çfarë kanë ruajtur arbëreshët

Arbërishti — dialekti i komuniteteve arbëreshe të Kalabrisë, Basilikatës dhe Sicilisë — nuk është thjesht shqipja e vjetër. Është një regjistrim gjuhësor i shqipes mesjetare, me forma leksikore dhe fonetike që janë zhdukur prej kohësh në Shqipërinë kontinentale. Linguistët e trajtojnë si burim primar për të kuptuar evolucionin e gjuhës shqipe. Ky komunitet nuk është thjesht mërgimtar me kujtesë sentimentale — është ruajtës i involuntar i një harxhi gjuhësor që askush tjetër nuk e ka.

I ardhur në Kalabri ndërmjet shekujve XV dhe XVI, kryesisht pas vdekjes së Gjergj Kastriotit dhe shpërbërjes graduale të qëndresës ndaj Perandorisë Osmane, ky komunitet ka ruajtur jo vetëm gjuhën, por edhe ritet, këngën iso-polifonike, kostumin dhe kalendarët liturgjikë të ritit Uniate. Ruajtja e tyre nuk ka qenë projekt kulturor — ka qenë zgjedhje ekzistenciale, brez pas brezi, pa asnjë institucion mbështetës.

Teatri si shenjë, jo si zgjidhje

Inaugura e teatrit në San Demetrio Korona është veprim i fortë simbolik. Kryetari i komunës, Ernesto Madeo, e cilësoi atë "urë kulturore mes botës arbëreshe dhe shqiptare." Por prania e kompanisë SIGAL si sponsor kryesor — dhe jo e asnjë institucioni shtetëror shqiptar apo italian — tregon se ky teatër mbështetet ende mbi filantropinë private, jo mbi politikën kulturore.

Gazeta ABC News shqiptare ka bërë thirrje konkrete për një marrëveshje të posaçme mes kryeministres italiane Giorgia Meloni dhe kryeministrit shqiptar Edi Ramës, e cila të synojë mbrojtjen e gjuhës arbëreshe si trashëgimi kulturore evropiane — me program arsimor të përbashkët, mbështetje për qendrat kulturore arbëreshe dhe financim për dokumentimin gjuhësor. Deri në mbyllje të këtij artikulli, asnjë nga dy qeveritë nuk ka konfirmuar se po negociohet apo planifikohet ndonjë marrëveshje e tillë.

Çfarë do të thotë humbja

Nëse arbërishti zvogëlohet në gjuhë ceremoniale — e folur vetëm gjatë festave dhe riteve — dhe nuk transmetohet si gjuhë e përditshme tek brezat e rinj, humbet diçka që nuk mund të rindërtohet: teksti origjinal i shqipes mesjetare, i folur i gjallë. Ndryshe nga latinishtja klasike, e cila ruhet me shkrim, arbërishti mbijeton vetëm nëse flitet. Kur largohet folësi i fundit natyral, largohet edhe memoria fonetike.

Teatri i De Radës, salla me pesëqind vende, është fillim. Është gjithashtu kujtues: gjashtë shekuj qëndrese nuk garantojnë shekullin e shtatë.

Burim: Lapsi, ABC News Shqipëri

— Redaksia ZHURMA