Çiftelia: pesë shekuj me dy tela në odat shqiptare, nga Malësia te Drenica

DUKAGJIN — Në çdo dasmë të mirë veriore, çiftelia hyn dyfish: njëherë si preambulë, pastaj si protagonist. Melodia rrëshqet mbi telin e sipërm ndërkohë që teli i dytë — i trashë, pothuajse i padëgjueshëm si i vetëm — mban hapin. Kjo ndarje — teli që lëviz dhe teli që qëndron — është gjithçka çka duhet të dish për të kuptuar instrumentin. Dhe, ndoshta, edhe diçka për kulturën që e lindi.

Pse ka rëndësi

• Çiftelia është kordofon me dy tela: i pari mban melodinë, i dyti qëndron si drone i pandryshuar — kjo ndarje midis telit që lëviz dhe telit që qëndron është e gjithë struktura e instrumentit.
• Regjistri organologjik i instrumentit qëndron te Ramadan Sokoli dhe Pirro Miso, «Veglat muzikore të popullit shqiptar» (Akademia e Shkencave, Tiranë 1991).
• Instrumenti nuk njeh kufij shtetërorë: gjendet njësoj në Malësinë e Madhe, Shkodër e Dukagjin, në Pejë, Gjakovë, Drenicë e Prizren, dhe në Tetovë, Gostivar e fshatrat e Dibrës.
• Gratë e kanë luajtur historikisht, por brenda hapësirave private; dokumentimi i hershëm mbështetej te informatorë burra, ndaj repertori i tyre mbeti periferik.

Çiftelia është kordofon me dy tela, e luajtur me plektër (jakë) ose me gishta. Emri vjen nga turqishtja: çift do të thotë palë. Trupi gdhendent nga druri i arrës, manit ose dafinës — dru të fortë, me densitet. Qafa është e gjatë; teli i parë ka funksionin melodisë; teli i dytë qëndron si drone i pandryshuar. Kjo strukturë — melodi mbi fundament të ngurtë — i afron çiftelinë, paradoksalisht, të mendimit muzikor të polifonisë labërishte, edhe pse gjeografikisht dhe kulturalisht ato janë botë krejt të ndara.

Çiftelia gjendet kudo ku shqiptarët veriorë ngritën shtëpi: Malësia e Madhe, Shkodra dhe Dukagjini anës Shqipërisë; Peja, Gjakova, Drenica dhe Prizreni anës Kosovës; Tetova, Gostivari dhe fshatra të Dibrës anës Maqedonisë Veriore. Kufiri shtetëror nuk ndryshon gjë — instrumenti i njeh vetëm kufijtë e maleve dhe rrjetet familjare. Ekspedita e parë e përbashkët gjermano-shqiptare e etnomuzikologjisë, ajo e vitit 1957 e Doris Stockmann-it, Wilfried Fiedler-it dhe Erich Stockmann-it, e zgjodhi jugun si terren pune dhe botoi «Albanische Volksmusik I: Gesänge der Çamen» (1965); korpusi verior — malësia e Hasit, Tropojës dhe Pukës — mbeti detyrë e etnomuzikologjisë shqiptare.

Ramadan Sokoli dhe Pirro Miso, autorët e «Veglat muzikore të popullit shqiptar» (Akademia e Shkencave, Tiranë 1991), e vendosën çiftelinë brenda regjistrit organologjik shqiptar. Instrumenti mban edhe një repertor solo — instrumental, i pavarur nga teksti poetik — që dokumentohet më vështirë se kënga, sepse mbledhja e hershme e folklorit shkonte pas fjalës. Në etnologjinë shqiptare çiftelia radhitet si mjet kuvendi, dasme dhe udhëtimesh të gjata — ajo dëgjohej kudo ku kishte njerëz dhe kohë pritjeje.

Kush e mban gjallë? Figura tradicionale është burrë i moshuar me jakë druri, por kjo është gjysma e rrëfimit. Gratë kanë luajtur çifteli — historikisht brenda hapësirave private, larg protokollit të odës mashkullore. Dokumentimi i hershëm e regjistron këtë praktikë vetëm anash: informatorët kryesorë të terrenit ishin burra dhe vëmendja institucionale ishte mashkullore. Sot kjo periferikësi u largua pa shumë zhurmë. Vajza adoleshente nga diaspora e Cyrihut dhe Hamburgu mësojnë çiftelinë nga video YouTube; gra nga Peja dhe Gjakova postojnë performanca solo. Fjala «autentike» nuk do të thotë gjë këtu — tradita nuk ka qenë kurrë e ngrirë.

Kontesti i dytë është material. Çiftelitë e prodhuara industrialisht — me dru jotipik dhe kordë metalike — janë dhjetëfish më të lira se ato të gdhendura me dorë nga artizanë si ata që ende punojnë në Pejë dhe Shkodër. Artizanët pretendojnë se dallimi nuk është vetëm estetik: korda metalike jep zë «të pastër» sipas standardeve urbane, por humbet ngrohtësinë dhe dridhjen organike. Asnjëri nuk ka gabuar plotësisht — janë dy instrumente për dy kontekste, dy versione të së njëjtës ide.

Pastaj është emri. Çift, nga turqishtja, ka shqetësuar nacionalistët gjuhësorë. Termi alternativ «dyzateli» u propozua dhe u harrua. Instrumenti mban emrin e huaj si copë të papastërueshme të historisë osmane: pesë shekuj nuk zhbëhen me riemërim. Robert Elsie e katalogoi kulturën materiale dhe shpirtërore shqiptare në fjalorin e vitit 2001. Çiftelia i takon pikërisht asaj shtrese ku forma e huazuar e humb origjinën dhe merr funksion të ri, autonom. Emri mbetet — domethënia u bë tjetër.

Ku po shkon? Çiftelia nuk është instrument i rrezikuar sipas standardeve konvencionale — ka luajtës, ka treg, ka diasporë aktive. Por funksioni i saj ndryshoi. Dikur ajo funksiononte si urë midis njerëzve — dasmë, kuvend, mbledhje fisnore — objekt i kolektivit të gjallë. Sot shfaqet gjithnjë e më shumë si performancë solistike: skenë, ekran, studio. Kolektivi u bë audiencë. Trashëgimia popullore nuk bie kur ndryshon funksioni — bie kur humbet njerëzit që e duan. Çiftelia ende i ka ata njerëz. Edhe nëse disa prej tyre janë sot vajza gjashtëmbëdhjetëvjeçare nga Lugina e Cyrihut.

Ky shkrim mbështetet te literatura organologjike dhe etnomuzikologjike e cituar më poshtë.
— Redaksia ZHURMA

Burimet

• Institut für Volksmusikforschung und Ethnomusikologie (mdw, Vjenë), Research Centre for European Multipart Music — Albania: çiftelia dhe sharkia si vegla shoqëruese të këngës dyzërëshe burrash; bibliografia e Ardian Ahmedajës («Çiftelia», Enzyklopädie des europäischen Ostens, 2003) dhe e Ramadan Sokolit
• Doris Stockmann, Wilfried Fiedler, Erich Stockmann, Albanische Volksmusik. Bd. 1: Gesänge der Çamen — materiale të ekspeditës mbledhëse gjermano-shqiptare të vitit 1957 (Akademie-Verlag, Berlin 1965)
• Robert Elsie, A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture (New York University Press, Nju-Jork 2001)