Trojet shqiptare — harta e vërtetë e kombit, përtej kufijve politikë

Shqipëria politike e sotme mbulon rreth 28,748 km². Shqipëria etnike — trojet ku shqiptarët kanë banuar për mijëvjeçarë — përfshin mbi 60,000 km² përmes Kosovës, Maqedonisë perëndimore, Malit të Zi jugor, Preshevës, Çamërisë dhe enklavave të arbëreshëve e arvanitëve. Kjo nuk është pretendim. Është gjeografi e dokumentuar me statistika, kufij dhe nënshkrime origjinale.

Kur fuqitë e mëdha mblodhën Kongresin e Berlinit (13 qershor–13 korrik 1878) për të rirregulluar Ballkanin pas Luftës Ruso-Osmane, shqiptarët nuk pritnin pasivisht. Më 18 qershor 1878, në xhaminë e Bajraklisë të Prizrenit, 47 bejlerë myslimanë nga gjithë trojet firmosën Kararname-n — rezolutat themelore të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Sipas dokumenteve origjinale të botuara nga Mexhlis, nënshkruesit erdhën nga Prizreni, Gjakova, Peja, Gucë, Prishtina, Gjilani, Shkupi, Tetova, Kërçova, Gostivari dhe të dy Dibrat — një atlas i plotë i trojeve shqiptare i mbledhur nën një çati. Abdyl Frashëri, kryetar i Komitetit Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave Shqiptare, dërgoi memorandum drejtpërsëdrejt Kongresit, duke kërkuar bashkimin e katër vilajeteve shqiptare në një vilajet të qeverisur nga Manastiri. Kongresi e injoroi.

Harta etnografike e shek. XIX

Statistikat e etnografit austriak Karl Sax nga viti 1878, të cituara dhe analizuara nga historiani britanik Noel Malcolm në Kosovo: A Short History (1998), tregojnë tablonë demografike të vilajeteve osmane me shumicë shqiptare:

• Vilajeti i Shkodrës: ~95% shqiptarë.
• Vilajeti i Janinës: ~65% shqiptarë (kryesisht Çamëria dhe Epiri jugor).
• Vilajeti i Kosovës: ~62% shqiptarë (Kosova, Shkupi, Tetova, Dibra).
• Vilajeti i Manastirit: ~28% shqiptarë (kryesisht pjesa perëndimore).

Etnografi serb Spiridon Gopcevic dha shifra më të ulëta — por edhe ai e pranoi shumicën shqiptare në Kosovë dhe Shkodër. Ndryshimi mes dy "ankesave" akademike të kohës nuk ishte shkencor; ishte territorial. Lidhja e Prizrenit e kuptoi këtë qartë: Kararname planifikoi rreth 190,000 luftëtarë — 70,000 nga Korpi i Kosovës, 40,000 nga ai i Shkupit, 30,000 nga Shkodra — duke treguar masën reale të popullit në lojë, sipas rezolutave të dokumentuara nga Mexhlis. Lidhja u dërgoi britanikëve një shpallje pa ekuivoke: "do të kundërshtojmë me gjithë fuqinë tonë këdo që do të donte të na bënte sllavë, austriakë ose grekë. Ne duam të jemi shqiptarë."

Shqipëria e ndarë — Konferenca e Londrës (1913)

Në Kongresin e Berlinit, delegatët e fuqive të mëdha — Bismarck i Gjermanisë, Lord Beaconsfield (Disraeli) i Britanisë, Gorchakov i Rusisë, Andrassy i Austro-Hungarisë — caktuan territoret si treg. Malit të Zi iu dhuruan Tivari, Podgorica, Plava, Gucija, Rugova dhe Kolashini. Greqisë iu rekomandua Çamëria. Protestimet shqiptare ishin masive: sipas gazetadielli.com, mbi 500 nënshkrues firmosën telegram kundërshtimi dhe 324 përfaqësues shqiptarë nënshkruan rezoluta të bashkuara — por Kongresi, siç shkruajnë historianët shqiptarë, e trajtoi Shqipërinë si "treg plackitjeje" dhe nuk njohu asnjë të drejtë kombëtare shqiptare.

Pas Luftërave Ballkanike, Konferenca e Ambasadorëve e Londrës, e hapur më 16 dhjetor 1912 në Pallatin St. James dhe e kryesuar nga ministri britanik i Jashtëm Sir Edward Grey, vendosi fatin përfundimtar. Gjashtë fuqitë e mëdha ranë dakord të krijonin Principatën e Shqipërisë si "sovrane dhe të pavarur" — por kufijtë u finalizuan vetëm më 29 korrik 1913. Sipas albanianstudies.weebly.com, rezultati ishte brutal në shifra: rreth gjysma e trojeve me shumicë shqiptare dhe 40% e popullsisë shqiptare mbetën jashtë kufijve të shtetit të ri.

Vilajetin e Kosovës ia dhanë Serbisë. Çamërinë dhe Janinën ia dhanë Greqisë. Vetëm Shkodra u bë pikë konflikti real: Austro-Hungaria kërkoi me presion ushtarak që qyteti t'i jepej Shqipërisë, jo Malit të Zi — dhe fitoi atë betejë diplomatike. Ky ishte praktikisht lëshimi i vetëm i bërë ndaj shqiptarëve. Logjika e procesit ishte e qartë: kufijtë u bënë aty ku fuqitë e mëdha kishin interesat e tyre, jo aty ku jetonin shqiptarët.

Kjo ndarje nuk ishte aksidentale. Ismail Qemali protestoi publikisht; Abdyl Frashëri kishte paralajmëruar tridhjetë vjet më parë. Lidhja e Prizrenit kishte shkruar qartazi. Por Fuqitë e Mëdha e konsideruan Shqipërinë si pre të shkëmbyeshme. Shteti shqiptar lindi me gjysmën e popullsisë së vet jashtë.

Trojet e jashtme sot

Në shekullin XXI, trojet shqiptare jashtë Republikës së Shqipërisë janë:

• Kosova (Republika e pavarur që nga 2008): ~90% shqiptarë, rreth 1.8 milion banorë. Territori historik dardan, i banuar nga shqiptarët prej antikitetit.
• Maqedonia perëndimore: rreth 25–30% e popullsisë së Maqedonisë së Veriut janë shqiptarë — rreth 500,000 vetë. Komunat shumicë shqiptare: Tetova, Gostivari, Kërçova, Dibra, Struga, Kumanova, Likova. Edwin E. Jacques, në The Albanians: An Ethnic History (1995), dokumenton vazhdimësinë demografike të kësaj treve prej shek. XIX e këtej.
• Lugina e Preshevës (Serbia): tri komuna — Preshevë, Bujanoc, Medvegjë — me shumicë shqiptare, rreth 80,000 banorë. Territore historikisht të lidhura me Kosovën, të ndara me kufij arbitrarë pas 1945.
• Komuna shqiptare të Malit të Zi: Tuzi (komunë autonome që nga 2010), Ulqini, Krajë, Guci, Plava, Ana e Malit — rreth 30,000 shqiptarë.
• Çamëria (Greqi): çamët e dëbuar në 1944–45 dhe bashkësia çame e mbijetuar në Shqipëri.
• Diaspora e lashtë: arbëreshët e Italisë (rreth 100,000) dhe arvanitët e Greqisë — popuj që flasin variante të shqipes të ruajtura prej mesjetës.

Totali jashtë Shqipërisë politike: rreth 3 milion shqiptarë në trojet historike dhe diasporat e hershme. Plus rreth 4 milion brenda Shqipërisë. Shumë: 7–8 milion njerëz të lidhur me gjuhë, kujtesë dhe tokë.

Çfarë do të thotë "trojet"

Fjala trojet në shqip nuk është sinonim i "shtetit." Trojet janë toka ku ka jetuar një popull aq gjatë sa historia e lejon ta quajë "të tija." Kufijtë shtetërorë ndryshojnë — trojet nuk. Çamëria do të mbetet çamëri edhe pa u përfshirë në shtetin shqiptar. Kosova ishte Dardani edhe kur u quajt "Kosovo polje." Maqedonia perëndimore është tokë shqiptare edhe kur quhet "Republika e Maqedonisë së Veriut."

Kjo nuk është provokim kufiror. Kufijtë politikë të Ballkanit janë caktuar dhe duhet të respektohen sipas rregullave ndërkombëtare. Por kufijtë etnokulturorë — trojet — janë realitet tjetër: kornizë me të cilën ne, si komb, e kuptojmë veten. Pa këtë kornizë, Kosova, Maqedonia, Çamëria, Presheva do të ishin "fqinjë të jashtëm." Me këtë kornizë, ato janë pjesë organike e vetes sonë — ndonëse të ndara me kufij.

Kujtesa kolektive e trojeve është dokumenti themelor: i thotë Prishtinasit se është i njëjtit komb me Gjirokastritin; i thotë Tetovarit se vëllau i tij është në Ulqin e arbëreshi i Italisë; i thotë çamit të mërguar se atdheu pas Konispolit mbetet atdheu. Nuk kërkon kufij të shembur — kërkon vetëm të mos harrohen kurrë kufijtë e gjakut.

Burimet:

• Mexhlis — Rezolutat e Lidhjes së Prizrenit 1878, Kararname-ja (47 bejlerë, rajonet, citat origjinal)
• Gazeta Dielli — 145-vjetori i Kongresit të Berlinit (delegatët, territoret, 500 protestatarë)
• Albanian Studies — Konferenca e Londrës 1912–1913 (Edward Grey, kufijtë, 40% popullsia)
• Koha.net — Konferenca e Londrës dhe fati i Shqipërisë
• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (New York University Press, 1998) — statistikat e Karl Sax-it

— Redaksia ZHURMA