Origjina e shqiptarëve — pasardhësit e drejtpërdrejtë të ilirëve

Prejardhja e shqiptarëve është një nga pyetjet më të vjetra të historiografisë europiane. Nga gjuhëtari Eqrem Çabej deri te Sir Noel Malcolm i Oxfordit dhe ekipet gjenetike të Harvardit e Pennsylvanisë, provat vijnë nga tre drejtime të pavarura — dhe konvergojnë.

Nuk ka pyetje më të vjetër në historinë e Ballkanit se origjina e shqiptarëve. Për mijëra vjet, kronikanët bizantinë, romakët, venedikasit, osmanët dhe historianët modernë kanë debatuar se kush ishin arbanësit, albanesi, arnautët — populli i maleve midis Durrësit dhe Drinit, që fliste një gjuhë që nuk ishte as greke, as sllave, as latine. Përgjigja moderne, e bazuar mbi tri vija të pavarura dëshmie, është qartësisht pro-ilire — ndonëse me nuancën e duhur shkencore.

Provat gjuhësore — shqipja si degë e veçantë indoeuropiane

Shqipja është gjuha e vetme e mbijetuar e familjes gjuhësore paleo-ballkanike — degë autonome brenda familjes indoeuropiane, e pandashme as me grupin sllav, as me atë grek, as me italikun. Gjuhëtari Eqrem Çabej (1908–1980), student i albanologut austriak Norbert Jokl dhe i filologut Paul Kretschmer, e dokumentoi lidhjen morfologjike: sufiksi ilir –at — i gjetur në emrat fisnorë Docleatae dhe Labeatae — vazhdon i gjallë në shqipen e sotme, në emrat e fiseve si Bakirat dhe Demat. Sipas Çabejt, evolucioni fonetik i emrave gjeografikë nga antika deri sot mund të shpjegohet vetëm nëpërmjet fonetikës shqipe — jo nëpërmjet asnjë gjuhe tjetër fqinje. Gjuhëtarë gjermanë para tij kishin arritur të njëjtin konkluzion: Theodor Mommsen (1817–1903) i kishte përshkruar shqiptarët modernë si "mbetje të pastra" të popullsisë origjinale ilire.

Kognatët me mesapishten — gjuhën e lashtë të Italisë jugore të lidhur me ilirishtën — forcojnë tezën: shqipja arë (tokë buke) përputhet me mesapishten aran; bijë me biliā. Janë gjurmë të një trashëgimie të përbashkët gjuhësore para-romake nga të dy anët e Adriatikut.

Sir Noel Malcolm, Studiues i Lartë në All Souls College, Oxford, dhe anëtar nderi i Akademisë së Shkencave të Kosovës, ka ofruar argumentin strukturor vendimtar. Gjuha thrake — kandidatja kryesore alternative — formonte toponimet me kompozita si Bessapara ("vadi i Bessëve"). Ky model është gramatikisht i pamundur në shqipe, ku modifikuesi vjen pas emrit, jo para tij. Malcolm konkludon në Kosovo: A Short History (1998) se kjo papajtueshmëri strukturore eliminon thraksit si stërgjysh të mundshëm. Edhe shpërndarja e huazimeve latine e konfirmon: ato janë tipike e Ballkanit verior, jo jugor — domethënë proto-shqiptarët banonin, sipas Malcolm-it, "diku në veri të vijës ndarëse latine-greke", pikërisht në territorin ilir.

Provat arkeologjike — vazhdimësia e kulturës materiale

Arkeologjia dokumenton prani njerëzore të vazhdueshme në territorin shqiptar nga koha para-historike. Siti i Vashtëmisë, në luginën e Korçës, dëshmon vendbanim të vazhdueshëm që nga viti 6600 para Krishtit. Strukturat druri të Sovjanit janë datëzuar dendrokronologjikisht në vitet 2158–2142 para Krishtit — duke vendosur popullatën e rajonit me mijëra vjet para çdo dyndjeje historike të dokumentuar.

Kultura Komani-Kruja (shek. VI–IX pas Krishtit) është hallka kyçe midis botës antike dhe mesjetës shqiptare. Varrezat dhe vendbanimet e saj — të përqendruara kryesisht në Shqipërinë veriore dhe Malin e Zi jugor — tregojnë vazhdimësi të formave prodhuese ilire pa shenjë ndërrimi popullor, edhe gjatë dyndjeve sllave të shekujve VI–VII. Ky grup identifikohet si bërthamë "ilirësh të romanizuar" — thelbi historik i rajonit mesjetar Arbanon, paraardhësi i drejtpërdrejtë territorial i Shqipërisë.

Klaudios Ptolemeu e kishte shënuar emrin tashmë: në shek. II të erës sonë, gjeografi aleksandrin regjistroi fismën ilire Albanoi me qendër pranë Krujës së sotme. Kronisti bizantin Mikhail Attaleiates e përmendte si popullsi të dallueshme në vitin 1079. Dëshmia e parë e shkruar e gjuhës — Formula e Pagëzimit e vitit 1462, e regjistruar nga Pali Engjëlli, Arqipeshkvi i Durrësit — vërteton ekzistencën e shqipes si mjet komunikimi zyrtar klerikal plot katër shekuj para romantizmit kombëtar.

Provat gjenetike — ADN-ja e vazhdimësisë

Studimi gjenetik i botuar në bioRxiv në qershor 2023, i drejtuar nga Iain Mathieson (Universiteti i Pennsylvanisë) dhe David Reich (Universiteti i Harvardit), me analizë të mbi 6.000 gjenomave të lashta nga një periudhë tetë-mijëvjeçare, ofron provën biologjike: "shqiptarët shërbejnë si refugium i trashëgimisë gjenetike të Epokës së Hekurit të Ballkanit Perëndimor."

Studimi identifikon tre haplogrupe paternore kryesore:

• E-V13 (35–40% e meshkujve shqiptarë): haplogrup i zgjeruar lokalisht gjatë periudhës romake në Ballkanin perëndimor-jugor.
• J2b-L283 (15–20%): haplogrupi me frekuencën më të lartë globale te shqiptarët — ndaj vetëm 2–5% te popullsitë fqinje — i gjurmuar drejtpërdrejt te skeletet e Epokës së Bronzit: kultura Cetina (Kroaci, rreth 2000–1600 para Krishtit), Shkrel (Shqipëri, rreth 1800–1600 p.Kr.), Velika Gruda (Mal i Zi, rreth 1500–1000 p.Kr.), dhe Çinamak (Shqipëri, rreth 700–400 p.Kr.).
• R1b-Z2103 (15–20%): haplogrup europian me prani të lashtë në Ballkan.

Mostrat mesjetare shqiptare tregojnë kontribut minimal sllav — ndryshim i qartë nga popullsitë fqinje. Rreth 75–80% e linjave paternore shqiptare gjurmohen te popullsitë e lashta ballkanike. Haplogrupi J2b-L283 — ky "nënshkrim gjenetik" ilir — gjendet te shqiptarët sot me një frekuencë pesë deri dhjetë herë më e lartë se tek çdo popull tjetër ballkanik. Laboratori flet qartë.

Kush tjetër mund të jenë?

Hipotezat alternative — sllave, thrake, pellazge — nuk i rezistojnë provave moderne. Hipoteza sllave bie menjëherë: sllavët erdhën në shek. VI–VII — shqipja dokumentohet si e veçantë qysh nga shek. XI dhe haplogrupet paternore nuk janë sllave. Hipoteza thrake shkërmoqet nga argumenti strukturor i Malcolm-it: toponimet thrake me kompozita janë gramatikisht të papajtueshme me shqipen. Hipoteza pellazge ishte romantike, jo shkencore — "pellazgë" ishte etiketë greke e shek. V para Krishtit për popullsitë para-greke, pa asnjë lidhje gjuhësore të provueshme me shqipen.

Vetëm hipoteza ilire qëndron. Dhe kjo nuk ka lindur në Tiranë apo Prishtinë — është konkluzion i pavarur i shkencës gjermane (Mommsen, Kretschmer), britanike (Malcolm i Oxfordit) dhe amerikane (Mathieson e Reich i Harvardit).

Çfarë do të thotë kjo për kombin

Shqiptarët janë, sipas provave të akumuluara, populli i vazhdueshëm më i lashtë i Ballkanit perëndimor. Kur sllavët mbërritën në shekujt VI–VII, popullata autoktone ishte tashmë atje me mileniume. Kur Osmanët pushtuan në shekujt XIV–XV, gjuha ishte aq e konsoliduar sa klerikët shkruanin formula pagëzimi shqip — siç bëri Pali Engjëlli në 1462.

Kjo nuk është pretendim supremacie — çdo popull ka migracionet e veta të hershme. Por është fakt shkencor, i konfirmuar nga universitetet kryesore perëndimore, se shqiptarët janë autoktonë me dëshmi të trefishta: gjuhësore, arkeologjike dhe gjenetike. Për një popull identiteti i të cilit është kontestuar vazhdimisht nga historiografia e madh-shteteve ballkanike, kjo qartësi shkencore ka peshë politike dhe kulturore reale.

Burimet:

• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (NYU Press, 1998) — argumenti gjuhësor dhe gjeografik për origjinën ilire, refutimi i hipotezës thrake
• Gazeta Dielli — "On the Formation of the Albanian People" — sintezë e Çabejt, Mommsen-it dhe historisë së albanologjisë
• AlbaniaVisit — Etnogjeneza shqiptare — sintezë e studimit gjenetik 2023 (Mathieson & Reich, Harvard/Penn), datëzimet Vashtëmi e Sovjan
• Balkan Academia — "The Illyrian Genetics and Heritage of the Albanians" — haplogrupi J2b-L283 dhe sitet arkeologjike të Bronzit

— Redaksia ZHURMA