Miti: Shqipëria e Kaukazit? — rastësi emri, asgjë më shumë

Në shekujt XIX-XX, disa teoricienë — kryesisht nga qarqet romantike franceze dhe ruse — propozuan se shqiptarët rrjedhin nga "Shqipëria e Kaukazit", një shtet antik midis Azerbajxhanit dhe Gjeorgjisë së sotshme. Teoria mbetet e gjallë në rrjete propagandistike, por shkenca e ka rrëzuar: është thjesht një rastësi emri — po aq e bazuar sa pohimi se newyorkasit kanë origjinë nga Yorku anglez.

Ekziston, është e vërtetë, një shtet antik i quajtur "Albania" nga grekët dhe romakët — por banorët e tij e quanin vendin Aghvank. Sipas Prelatit Armenian, ky shtet ndodhej "midis Lumit Kura dhe maleve të Kaukazit, duke kufizuar me Armeninë e Madhe në perëndim" — sot territori i Azerbajxhanit. Ai zhvilloi kulturën e vet: në shekullin e pestë, Mesrop Mashtoçi — meshtari i njëjtë që shpiku alfabetin armenian — hartoi edhe një sistem shkrimi për banorët e Aghvankut. Pas pushtimit arab në shekullin e shtatë, shteti nisi asimilimin e gjatë; sipas të njëjtit burim, midis shekujve VII dhe XI "ndërveprimet me armenët, arabët, persët dhe fiset turke çuan në asimilimin e tyre dhe zhdukjen nga historia".

Teoria e shek. XIX — ngatërrim emri

Disa autorë të shekujve XIX-XX propozuan lidhje midis dy "Albanive". Argumenti ishte sipërfaqësor: emri është i njëjtë, prandaj popujt duhet të jenë të lidhur. Asnjëra prej teorive nuk qëndron para provave moderne:

• Gjuhët janë thelbësisht të ndryshme: Shqipja është degë e veçantë indo-europiane. Gjuha e Aghvankut i përket familjes kaukaziane verilindore (dega lezgike) — e konfirmuar nëpërmjet palimpsesteve të zbuluara në vitin 1996 nga Zaza Aleksidze në Manastirin e Shën Katerinës, Sinaj, dhe të deshifruar pastaj nga gjuhëtarët Jost Gippert dhe Wolfgang Schulze me pajisje me rreze X. Pasardhësi i gjallë sot është gjuha udike. Gjuhëtarët janë kategorikë: gjuha kaukaziane-shqiptare nuk ka asnjë lidhje me shqipen ballkanike.
• ADN-ja tregon histori tjetër: Sipas studimit "Ancient DNA reveals the origins of the Albanians" (Mathieson, Patterson, Reich et al., bioRxiv, 2023), bazuar në mbi 6 000 genoma antike, shqiptarët ballkanikë bartin haplogrupet E-V13 (~27%), J2b-L283 (~15%) dhe R1b (~21%) — të gjitha tipike të Ballkanit të Epokës Bronzit. J2b-L283 — i quajtur "vula e ilirëve" nga studiuesit — gjendet identik në skelete të gërmuar në Shkrel (~1800–1600 p.K.) dhe Çinamak (shek. VII–IV p.K.), mijëra vjet para çdo kontakti me Kaukazin. Komponenti dominant i ADN-s shqiptare (75–80%) lidhet drejtpërdrejt me ilirët dhe dardarët. Haplogrupe kaukaziane mungojnë tërësisht.
• Kronologjia nuk përputhet: Aghvanku u zhduk si entitet i veçantë deri në shekullin e njëmbëdhjetë; ndërkaq historiani bizantin Mihail Attaliatës — duke shkruar Historinë e tij midis viteve 1079–1080 — i dokumentoi shqiptarët ballkanikë (Albanoi) si popull tashmë të njohur, duke i përmendur në revoltën e vitit 1043 kundër Konstantinopojës.
• Nuk ka dokument migracioni: Asnjë kronikan — as bizantin, as armenian, as arab — nuk regjistron migrim masiv nga Kaukazi drejt Ballkanit. Mesjetarët dokumentonin me kujdes lëvizjet e popullsisë. Heshtja e plotë rreth një migrimi të tillë është ndëshkuese për teorinë.

Pse emri është i njëjtë — etimologji e pavarur

Fjala "Albania" rrjedh nga rrënja indo-europiane *alb-, që do të thotë "vendmalësor" ose "tokë e lartë" — e njëjta rrënjë që na dha emrin e Alpeve. Ky element është zbatuar rastësisht në vende të ndryshme pa lidhje ndërmjet tyre. Për Ballkanin, emri vjen nga fisi ilir Albanoi dhe qyteti i tyre Albanopolis, i dokumentuar nga gjeografi Ptolemeu në shekullin e dytë pas Krishtit.

Për Kaukazin, situata është krejt tjetër. "Albania" ishte ekzonim grek-romak — banorët e quanin vendin Aghvank. Gjuhëtari Melada Aghabekian demonstroi në vitin 1990 — siç citohet nga Prelati Armenian — se "Aghvank nuk rrjedh nga 'Albania' e greqishtes apo latinishtes, pavarësisht ngjashmërisë fonetike". Origjina e emrit kaukazian është armeniane, krejt e pavarur nga rrënja *alb-. Dy emra që tingëllojnë ngjashëm, por me etimologji plotësisht të ndara.

Emri ballkanik ka dokumentim të pavarur e të hershëm. Pas Ptolemeut, Mihail Attaliatës i dokumenton shqiptarët ballkanikë në 1043; Papa Aleksandri III, në vitin 1167, konfirmon peshkopatën Arbanensis (Arbanum në latinisht). Nuk ka rrugëtim nga Kaukazi drejt Krujës — dhe asnjë burim historik nuk pretendon të kundërtën.

Verdikti

Shqipëria e Kaukazit dhe Shqipëria ballkanike janë dy shtete dhe dy popuj të ndryshëm — pa lidhje gjuhësore, gjenetike apo historike. Ata ndajnë vetëm rrënjën indo-europiane *alb- ("malësi") në emrin e tyre të jashtëm — ashtu si New York dhe York-i anglez ndajnë fjalën "York" — por kaq. Provat gjuhësore (familja kaukaziane verilindore kundër indo-europianës), gjenetike (haplogrupe ilire kundër atyre kaukaziane) dhe historike (asnjë migrim i dokumentuar) janë të gjitha kundra. Teoria e prejardhjes kaukaziane të shqiptarëve nuk meriton të trajtohet si debat shkencor i hapur.

Burimet:

• Armenian Prelacy — "The Albania That Was Not in Europe" (2020) — histori e Aghvankut, gjuha kaukaziane verilindore, Aghabekian (1990) mbi etimologjinë
• Balkan Academia — "The Illyrian Genetics and Heritage of the Albanians" (2026) — haplogrupe shqiptare, gërmimi i Shkrel-it dhe Çinamakut
• Mathieson, Patterson, Reich et al. — "Ancient DNA reveals the origins of the Albanians" (bioRxiv, 2023) — studim primar i ADN-s antike shqiptare
• Wikipedia — Albania (placename) — etimologjia e rrënjës *alb-, fisi Albanoi, Ptolemeu

— Redaksia ZHURMA