Kosova — Dardania — emri i vjetër i tokës që kemi mbajtur 2500 vjet

Emri "Dardani" është më i vjetër se fjala "serb" me të paktën një mijëvjeçar. Kjo pllajë midis Nishit dhe Shkupit — ajo që sot e njohim si Kosovë — në kohët antike ishte mbretëria e popullit ilir të Dardanëve. Historiani britanik Noel Malcolm, në "Kosovo: A Short History" (1998), e formulon me saktësi: dardanët "me shumë mundësi i përkasin grupit ilir." Serbët erdhën në shek. VI pas Krishtit; dardanët ishin tashmë aty me mijëvjeçarë.

Pllaja e Kosovës — zona midis Sharrit në jug, Kopaonikut në veri, Shkopëtit në lindje dhe Prokletijes në perëndim — kishte në antikitet një emër të saktë: Dardania. Emri vjen nga rrënja ilire darda — "dardhë" në shqip — e cila gjendet në emrat e vendeve dhe të njerëzve në gjithë rajonin. Kjo lidhje etimologjike midis dardha shqipe moderne dhe Dardania antike mbetet një nga argumentet kryesore të vazhdimësisë gjuhësore iliro-shqiptare.

Mbretëria Dardane (shek. IV para Krishtit – shek. II pas Krishtit)

Dardania ishte mbretëri e organizuar qysh në antikitet. Në shek. IV para Krishtit, Mbreti Bardhyli (Bardylis në burimet greke) drejtonte një shtet dardan me peshë rajonale. Historiani Diodori i Siçilisë tregon se Bardhyli luftoi personalisht kundër Filipit II të Maqedonisë në vitin 358 para Krishtit dhe vdiq në betejë duke refuzuar ofertën e paqes. Sipas Malcolm-it, Dardania romake nuk u romanizua kurrë plotësisht: "referenca të shpeshta romake për grabitësit dhe banditët dardanë, si dhe prania e shumë fortesave dhe kullave vrojtimi, sugjerojnë se rajoni nuk ishte kurrë plotësisht nën kontroll." Kjo autonomi de facto e bëri Dardaninë një rezervë të popullsisë ilire gjatë shekujve romakë.

Në vitin 293 pas Krishtit, Roma e ngriti Dardaninë në provincë të veçantë — Provincia Dardania — me qendër Naissus (Nish). Ulpiana, ngritur mbi një oppidum të vjetër dardan 12 km në juglindjen e Prishtinës, mori statusin e municipium gjatë Trajanit, para vitit 117 pas Krishtit. Zbulimi i vitit 2023 i ekipit të Profesorit Christophe J. Goddard — si pjesë e Misionit Arkeologjik Europian të financuar nga BE-ja — nxori në Ulpianë një mbishkrim latin të dedikuar Justinianit dhe bashkëshortes Theodorës: konfirmim material i drejtpërdrejtë i lidhjes së perandorisë bizantine me këtë tokë dardane afër Prishtinës.

Perandorët dardanë të Romës

Dardania nuk ushqeu vetëm ushtarë — ushqeu perandorë. Në shek. III–VI pas Krishtit, Dardania dhe Ilirikumi furnizuan Romën me udhëheqës kyçë:

• Aureliani (214–275) — ristauroi perandorinë pas krizës së shek. III.
• Probi (232–282) — fitoi të gjitha betejat kryesore, vdiq tradhtar.
• Klaudi II Gothicus (210–270) — mposhti Gothët.
• Kostandini i Madh (rreth 272–337) — lindur në Naissus, qytet i Provincës Dardania; themeloi Kostandinopojën dhe legalizoi krishterimin.
• Justiniani I (rreth 482–565) — lindur në Tauresium, Dardani, afër Shkupit. Britannica e përshkruan si "Latin-speaking Illyrian" me prejardhje fshatare. Kronikari i tij Procopius i Çezaresë shkroi se perandori vinte nga "Dardanët europianë" të provincës Dardania.

Rasti i Justinianit ka dokumentacion të jashtëzakonshëm. Sipas Koha.net, pas tërmetit shkatërrues të vitit 518, Justiniani rindërtoi mbi 158 kala dhe fortesa vetëm në Dardani — më shumë se në çdo provincë tjetër të perandorisë. Më 14 prill 535, me Novelën XI, ai themeloi Kryepeshkopatën e Justiniana Prima — me seli në rajonin e lindjes së tij dardane — duke e ngritur mbi Kryepeshkopatën e Thesalonikut. Investimi i tij në vendlindje nuk ishte nostalgji; ishte politikë kishtare dhe shtetërore. Nga Dardania, ai drejtoi botën.

Pushtimi sllav dhe zhdukja e emrit "Dardani"

Në shek. VI–VII, trupa sllave pushtuan Ballkanin. Popullsia iliro-shqiptare u tërhoq drejt maleve dhe fshatrave rurale; sllavët u vendosën në rrafshe dhe qytete. Kjo ndarje etnike-gjeografike vazhdoi për shekuj dhe emri "Dardania" u fshi nga memoriali zyrtar sllav e osman — por populli vazhdoi.

Studiuesi Iljaz Rexha, në punimin "Dëshmitë onomastike të pranisë shqiptare mesjetare në Dardani" (Studime Orientale, 2023), ka analizuar kadastrat osmanë të shek. XV–XVI dhe ka gjetur emra vendesh me etimologji shqiptare — Bardus, Dardos, Malesh, Dassos — të shpërndara në gjithë Kosovën dhe Maqedoninë Veriperëndimore. Regjistrat e Novobërdës të vitit 1428 listojnë tregtarë me emra si "Rajko Gjin-ović" dhe "Bogdan Llesh-ović" — prapashtesa sllave të qepura mbi emra kryesorë shqiptarë. Kjo nuk është dëshmi e zhdukjes shqiptare; është dëshmi e sllavizimit të sipërfaqshëm të saj. Emri "Dardania" vazhdoi të përdorej në letërsinë akademike europiane dhe shkrimet bizantine deri në shek. XVII–XVIII.

Rigjallërimi modern i emrit "Dardani"

Në shek. XIX dhe sidomos shek. XX, kur rilindasit shqiptarë dhe studiuesit kosovarë nisën të rikuperonin identitetin e lashtë, emri "Dardani" doli nga arkivat dhe u kthye. Në Kushtetutën e Kosovës (2008), rajoni shfaqet herë pas here me dy emra — Kosovë dhe Dardani. ASHAK dhe Instituti Albanologjik i Prishtinës botojnë vazhdimisht studime mbi historinë antike dardane.

Malcolm vëren se kontakti gjuhësor shqiptaro-sllav ka ndodhur "para vitit 900 pas Krishtit të paktën" — gjë e dëshmueshme nga leksiku sllav i hershëm i absorbuar në shqipe. Kjo datë vendos shqiptarët si banorë të Dardanisë gjatë periudhës sllave të hershme, jo si ardhës të mëvonshëm. Kosova ishte Dardani 1500 vjet para se emri "Kosovë" të ekzistonte si koncept. Emri ka ndryshuar; populli ka vazhduar.

Burimet:

• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (1998) — origjina ilire e dardanëve, vazhdimësia gjuhësore shqiptare
• Iljaz Rexha, "Dëshmitë onomastike," Studime Orientale (2023) — kadastrat osmane, emrat shqiptarë mesjetarë në Dardani
• Koha.net — Justiniani I, rindërtues i 158 kalasë dardane; Novela XI (14 prill 535)
• Misioni Arkeologjik Europian / The Archaeologist — mbishkrimi i Justinianit dhe Theodorës në Ulpianë (2023)

— Redaksia ZHURMA