Ilirikianët — paraardhësit që ngritën perandorë dhe ruajtën Romën

Ilirikianët — termi romak për "burra nga Ilirikumi" — u bënë në shek. III–V pas Krishtit një nga identitetet më të fuqishme të Perandorisë Romake. Historiani romak Aureli Viktori, shkruar rreth vitit 360 pas Krishtit, e shprehte me qartësi: "Atdheu i tyre të gjithëve ishte Ilirikumi; edhe pse ishin pak të civilizuar, ata ishin shumë të dobishëm për shtetin." Kur Roma po mundohej nga kriza politike dhe sulmet e barbarëve, ishin pikërisht ilirikianët — paraardhësit tanë — që ngritën perandorët, mbrojtën kufirin e Danubit dhe, me Kostandinin e Madh, transformuan perandorinë në një shtet të ri të krishterë.

Fjala Illyricianus do të thoshte "burrë nga Illyricum" — nga provincat e Ballkanit perëndimor: Dalmacia, Panonia, Mesia, Dardania — territoret sot të Shqipërisë, Kosovës, Maqedonisë Veriore dhe Kroacisë. Sipas Britannica, Ilirikumi mbante 12 legjione romake gjatë shek. II–III — deri në një të tretën e forcave totale të perandorisë — dhe u bë "bastioni kryesor ushtarak i Romës dhe i kulturës së saj". Shumë prej ilirikianëve kishin prejardhje nga Dardania, Panonia, Moesia — territoret e sotme shqiptare, kosovare dhe maqedonase.

Kriza e shekullit III dhe perandorët ilirë

Nga viti 235 deri më 284 pas Krishtit — periudha që studiuesit e quajnë "Anarkia Ushtarake" — mbi 50 perandorë u shpallën dhe u vranë brenda pak muajsh. Gotët e kërcisnin Danubin, persët e goditnin lindjen, franko-gjermanët e rrënionin perëndimin. Sipas EBSCO Research, kjo fazë katastrofike e historisë romake u mbyll vetëm kur ushtarët e Ilirikumit morën drejtimin e perandorisë.

Sipas Britannica, perandorët ilirë "zgjidheshin nga trupat e tyre në fushëbetejë dhe pastaj shpalleshin nga Senati" — autoritet i fituar me shpatë, jo me privilegj familjar. Katër emra qëndrojnë si kulmi i kësaj epoke, si dhe i parit e pestit të listës:

• Klaudi II Gothicus (qeverisi 268–270) — i lindur në Dardani (Kosova e sotme), mposhti gotët në Betejën e Naissus-it (269 pas Krishtit) — ndeshja që shpëtoi kufirin veriror të perandorisë nga pushtimi permanent gotik.
• Aureliani (qeverisi 270–275) — nga Sirmiumi (Serbia e sotme), ribashkoi perandorinë, mori prapa Perandorinë e Palmyrës dhe provincën galo-romane, ndërtoi Muret Aureliane të Romës.
• Probi (qeverisi 276–282) — nga Iliria, fitoi të gjitha betejat; u vra nga trupat e vetë kur i bënte të punonin në kohë paqeje.
• Diokleciani (qeverisi 284–305) — i lindur më 22 dhjetor 245 pas Krishtit në Salonë të Dalmacisë, babai i tij ishte skrib i thjeshtë, sipas Enciklopedisë Botërore të Historisë. U ngjit nga ushtar i radhës deri te komandant i gardës perandorake (comes domesticorum, 282 pas Krishtit), u shpall perandor pas vdekjes misterioze të Numerianit. Sipas World History Encyclopedia, Diokleciani "i dha fund fazës katastrofike të historisë romake të njohur si Anarkia Ushtarake" — duke themeluar Tetrarkinë, dyfish-uar numrin e provincave (nga 50 në 100), dhe riorganizuar ushtrinë nga rrënjët.
• Galerius (qeverisi 305–311) — para vdekjes, lëshoi Ediktin e Tolerancës (311 pas Krishtit) — hapi i parë zyrtar drejt lirisë fetare në Romë, para Kostandinit.

Kjo është Epoka Ilire e Romës. Gjysmë shekulli gjatë të cilit burra me prejardhje dardane, panone dhe dalmate mbajtën perandorinë gjallë. Kur historianët thonë se "Roma mbijetoi krizën e shek. III", duhet thënë me emra: e mbijetoi falë Dardanisë, Mesias dhe Dalmacisë.

Kostandini i Madh — perandori më i madh ilir

Kostandini I i Madh (pas 280–337 pas Krishtit) lindi në Naissus — Dardania ilire, sot Nishi i Serbisë — konfirmuar nga Britannica. Babai i tij, Kostanci Klori, ishte co-perandor i Tetrarkisë dhe vetë ilirikian. Pas fitores vendimtare në Betejën e Urës së Milvit (312 pas Krishtit), Kostandini u bë sundues i Perëndimit; në 324 ribashkoi të gjithë perandorinë si shtet i vetëm pas 18 vitesh luftërash civile.

Tri vendime transformuese:

1. Edikti i Milanos (313 pas Krishtit): legalizoi krishterimin — "lejoi tolerancën fetare dhe praktikën e lirë të fesë kristiane" (KOHA.net), duke e kthyer atë nga fe e persekutuar në fe të barabartë me paganizmin.
2. Kostandinopoja (330 pas Krishtit): "arritja më e madhe" e Kostandinit sipas Britannica — kryeqyteti i ri mbi Bosfor, i cili u bë qendra e krishterimit ortodoks dhe e qytetërimit europian për mbi një mijë vjet.
3. Sollidus-i: reforma monetare me monedha të qëndrueshme ari — themel i ekonomive mesjetare europiane.

Kostandini është pa dyshim perandori me ndikim më të madh në historinë e qytetërimit europian — dhe ai ishte ilirikian, dardan nga Naissus, biri i një familjeje ushtarake të Ballkanit perëndimor. Kur krishterët sot mbledhin në katedrale dhe kur universitetet europiane mësojnë të drejtën romake, ata ndjekin, pa e ditur gjithmonë, një trashëgimi nga malet e Dardanisë.

Justiniani — i fundit perandor i madh ilirikian

Justiniani I (483–565) ishte, sipas Britannica, "ilirikian latin-folës" — i lindur si Petrus Sabbatius në Tauresium të Dardanisë afër Shkupit (483 pas Krishtit), nga një familje fshatarësh të thjeshtë. E mori emrin Justinianus nga xhaxhai i tij, ish-ushtari ilir që arriti fronin si Justini I. Britannica shton një detaj tregues: Justiniani "fliste greqishten me theks të keq gjatë gjithë jetës" — latinishtja ishte gjuha e tij amë, e familjes dardane nga fshatrat e Ballkanit perëndimor.

Prokopi i Cezaresë, kronisti kryesor i epokës, shkruante se Justiniani ishte nga "një qytet i dardanëve europianë" — cituar drejtpërdrejt nga KOHA.net. Lidhja e tij me Dardaninë nuk ishte vetëm sentimentale: pas tërmetit shkatërrues të vitit 518 që rrënoi qytetet dardane, Justiniani rindërtoi mbi 158 fortifikime dhe qytete vetëm në Dardani — krahasimisht me 46 në Epirin e Vjetër dhe 36 në Epirin e Ri, sipas KOHA.net. Në vitin 535 pas Krishtit, me Novellën XI, ai themeloi Arkipeshkvatën e pavarur të Justiniana Prima (qyteti i rilindur i lindjes së tij) — e ngriti Dardaninë si kryeqendër kishtare metropolitane të Ballkanit, mbi Selanikun dhe Korintin.

Në fushën ligjore, Justiniani nxori Corpus Juris Civilis dhe Codex Justiniana (prill 529 pas Krishtit) — baza e sistemit ligjor europian që do të ndikonte kodet civile nga Franca e Napoleonit deri te e drejta moderne shqiptare dhe kosovare.

Trashëgimia ilirikiane

Sipas KOHA.net (Gazmend Çitaku), mund të numërohen mbi 27 perandorë romakë me prejardhje ilire gjatë periudhës perandorake — i fundit rreth vitit 455 pas Krishtit. Britannica konfirmon se ata "zgjidheshin nga trupat e tyre, jo nga privilegji i senatit". Fjala "ilirikian" mbeti identitet gjeografik-kulturor i Ballkanit perëndimor deri në shek. XVIII–XIX — kur historianët europianë ende e përdornin për të identifikuar popullsinë e atyre trojeve.

Shqiptarët e sotëm janë pasardhësit kryesorë të kësaj trashëgimie. Kur 28 nëntor 1912 Shqipëria shpalli pavarësinë dhe kur 17 shkurt 2008 Kosova e bëri të njëjtën gjë, ata po vazhdonin një linjë shtetërore me rrënjë që arrijnë deri te mbretëritë ilire të Teutës dhe perandorët ilirianë të Romës. Ky nuk është mit: është histori e shkruar nga vetë Prokopi, Aureli Viktori dhe Britannica.

Burimet:

• Britannica — Justiniani I: prejardhja ilire, gjuha amë latine, lindja si Petrus Sabbatius në Tauresium të Dardanisë
• Britannica — Iliria: roli ushtarak (12 legjione), perandorët e zgjedhur nga trupat, bastioni i Romës
• KOHA.net (Gazmend Çitaku) — Perandorët romakë me prejardhje ilire: 27+ emra, citati i Aureli Viktorit
• World History Encyclopedia — Diokleciani: lindja 245 e.s., reformat, fundi i Anarkisë Ushtarake

— Redaksia ZHURMA