Gadishulli Ilir — toka që grekët e quanin Ballkan por që emrin e mori nga paraardhësit tanë

Para se të quhej "Ballkan" — term relativisht i ri i shek. XIX — gadishulli jugor i Europës kishte emër tjetër: Ilirik. Kjo toka, sipas Encyclopædia Britannica-s, shtrihej "nga lumi Danub në jug deri te Deti Adriatik dhe nga atje në lindje deri te Malet e Sharrit." Dhe popullsia e saj kryesore, për tri mijëvjeçar, ishin ilirët — paraardhësit tanë.

Kur grekët e shek. V para Krishtit shikuan nga Athina përtej detit, ata përshkruanin tokën përballë si Illyrikós. Romakët, kur pushtuan rajonin në shek. II–I para Krishtit, krijuan provincën Illyricum: ajo shtrihej nga lumi Drilon (Drini, në Shqipërinë e sotme) deri te Istria në veri dhe lumi Savus (Sava) në lindje, me qendër administrative Salona (sot Split). Për gati një mijëvjeçar, vetëm ky emër ishte në fuqi: Iliri. Popullsia lokale ishin ilirët. Gjuha ilire. Mbretëritë ilire.

Kufijtë gjeografikë të Ilirisë antike

Iliria antike, sipas burimeve greke dhe romake, shtrihej:

• Veri: Alpet Juliane, pjesët jugore të Panonisë (Slovenia dhe Kroacia e sotme).
• Perëndim: bregdeti Adriatik, nga gadishulli Istrian deri në gjirin e Ambracias (Arta).
• Jug: gjiri i Artës dhe malet e Pindit; ilirët e jugut (Epirotët, Hirët, Molosët) ishin fis i afërt.
• Lindje: pllaja e Kosovës (Dardania), lumenjtë Morava, pjesët qendrore të Ballkanit.

Brenda këtyre kufijve ishin rreth 30 fise ilirianë të dokumentuara nga Plini, Strabo, Apiani. Fiset kryesore: Taulantët (rreth Durrësit), Ardiaejtë (nën mbretëreshën Teuta), Labeatët (rreth Shkodrës), Dardanët (Kosova e sotme), Enkelejtë (rreth Ohrit), Parthinët (në brendësi të Durrësit), Epirotët (jugu). Sipas historianit John Wilkes te The Illyrians (Blackwell, 1992), ilirët banuan këto treva "për mbi një mijëvjeçar para ardhjes sllave të shek. VI" — fakt që e bën vazhdimësinë jo nostalgji, por demografi të thjeshtë.

Mbretëritë ilire — politika në shek. IV–I para Krishtit

Iliria nuk ishte vetëm një koncept gjeografik — ajo kishte mbretëri të organizuara. Mbreti Agron (250–231 p.K.) e zgjeroi fuqinë ilire në të gjithë Adriatikun qendror dhe deri në Peloponez, duke marrë mbështetje nga mbreti maqedon Demetri II. Pas vdekjes së tij, gruaja e tij Teuta mori regjencën — dhe bëri gabimin diplomatik që shkaktoi rënien. Ajo urdhëroi vrasjen e dy ambasadorëve romakë, Coruncanius dhe Kleemporos. Roma iu përgjigj me 200 anije, 20,000 këmbësorë dhe 2,000 kalorës nën konsujtë Cnaeus Fulvius Centumalus dhe Aulus Postumius. Kjo ishte Lufta e Parë Ilire (229–228 p.K.) — ndërhyrja e parë ushtarake e Romës jashtë Italisë. Britannica konfirmon: Teuta "u dorëzua në 228 p.K.", duke u kufizuar në veri të Lissusit (Lezhës) dhe duke paguar tribut.

Mbretëria nuk vdiq menjëherë. Mbreti Gentius (180–168 p.K.), me kryeqendër Shkodrën, fillimisht u aleat me Romën kundër Maqedonisë — por në 169 p.K. kaloi në krahun e Perseut të Maqedonisë me premtimin e 300 talentëve. Britannica datëzon: Gentiusi "u dorëzua në 168 p.K." — mbreti i fundit i madh ilir. Lucius Anicius Gallus e çoi të burgosur në Romë; gjenerali u nderua me triumf. Iliriaja u nda në tri pjesë tributarë; Taulantët, Daorsët dhe Pirustet morën statusin e aleatëve të lirë romakë.

Romanizimi dhe vazhdimësia

Nën administratën romake (shek. II p.K. – VI pas Krishtit), Iliriaja ishte provincë strategjike. Via Egnatia kalonte direkt nëpër të, duke lidhur Romën me Konstantinopolin. Nga ato treva doli gjysma e perandorëve romakë të shek. III–IV: Klaudi II Gothicus, Aureliani, Probi, Diokleciani (nga Spalatum/Salona) dhe Kostandini i Madh — sipas Britannica-s, "zgjedhur nga trupat e tyre në fushëbetejë dhe më pas aklamuar nga Senati." Madje në 31 p.K., detarët ilirë ishin mes atyre që ndihmuan Augustin në Betejën e Actiumit kundër Markut Antonit — kapitulli ilir i historisë romake është shumë më i gjatë se e njeh sot shkollimi mesatar.

Pas pushtimit sllav të shek. VI–VII, pjesë e madhe e Ilirisë antike u sllavizua; popullsia ilire u tërhoq në malësitë — Shqipëria veriore, Kosova, Mali i Zi, Maqedonia perëndimore. Aty vazhdoi gjuha ilire, që me kalimin e shekujve u bë gjuha shqipe si e dokumentuar sot. Studiuesja Siri Anamali, në esenë "Nga Ilirët tek Arbërit" botuar nga Akademia e Shkencave e Shqipërisë (1985), vërteton vazhdimësinë gjuhësore dhe kulturore mes ilirëve, arbëreshëve mesjetarë dhe shqiptarëve modernë — me onomastikë, arkeologji dhe dokumente osmane si dëshmi.

Çfarë mbet nga Iliria

Sot, nuk ekziston asnjë shtet që e quan veten "Iliri". Por heshtja e emrit nuk është zhbërje e realitetit. Shqiptarët — ata që banojnë sot në zemrën e asaj që dikur quhej Iliri, në Kosovë, Shqipëri, Malin e Zi, Maqedoninë perëndimore — janë vetë Iliria e vazhduar. Kur Kushtetuta e Kosovës e quan rajonin "Dardani" — emrin antik ilir të pllajës kosovare — kjo nuk është romantizëm; është kujtesë historike e kodifikuar në ligj.

Debati shkencor vazhdon: sa janë shqiptarët pasardhës të drejtpërdrejtë të ilirëve, sa ka ndikime të tjera paleoballkanike? Edhe Wilkes ndalohet para pohimeve absolute. Por çfarë është e qartë: ata që mbetën në male kur sllaverizimi arriti në ultësirat e Ballkanit, e ruajtën gjuhën dhe identitetin. Gjuha shqipe — me leksikun, fonetikën dhe morfologjinë e saj të pandashme nga asnjë fis tjetër indo-evropian — është dëshmia e gjallë e kësaj qëndrueshmërie njëmijëvjeçare.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica — Illyria: kufijtë gjeografikë, pushtimi romak, perandorët ilirë
• John Wilkes, The Illyrians (Blackwell, 1992) — referenca standarde akademike angleze mbi historinë ilire
• Akademia e Shkencave e Shqipërisë, The Albanians and their Territories (1985) — Anamali: "Nga Ilirët tek Arbërit"
• Ancient Origins — kronologjia e Luftërave Ilire; numrat e forcave romake

— Redaksia ZHURMA