Formula e Pagëzimit 1462 — vargu i parë shqip i shkruar

Në faqen 50 të Codex Ashburnham 1167 — një dorëshkrim 37-faqesh i shkruar tërësisht latinisht — gjendet vetëm një rresht shqip. Ai rresht u shkrua më 8 nëntor 1462 nga kryeipeshkvi Pal Engjëlli: i lindur në familjen fisnike Engjëlli (Angelus) të Drishtit të Shkodrës, i emëruar Kryeipeshkëv i Durrësit në vitin 1460, mik dhe këshilltar i ngushtë i Skënderbeut. Tetë fjalë. Formulë pagëzimi. Teksti i parë i shkruar në gjuhën shqipe që dimë sot.

Dorëshkrimi ruhet sot në Bibliotekën Mediçe Laurenziane në Firence. U zbulua në 1915 nga historiani rumun Nicolae Iorga gjatë kërkimeve mbi marrëdhëniet papale-ballkanike; romanisti francez Mario Roques botoi edicionin e dytë me fotografi të manuskriptit në 1926 — botim ky që mundësoi studimin filologjik të gjerë. Albanologu shqiptar Seit Mansaku, në artikullin akademik Tradita e shkrimit të shqipes dhe Formula e pagëzimit (botuar te CEEOL), e ka karakterizuar dokumentin si provën se shqipja kaloi nga gjuhë thjesht e folur popullore në gjuhë të shkruar — gjetje e pranuar gjerësisht në albanistikën komparative.

Sinodi i Lisit — konçili i parë kishtar shqiptar

Viti 1462 ishte vit i mundimshëm për Skënderbeun. Beteja e Mokrës ishte fituar, por presioni osman po rritej. Pas vdekjes së Murat II (1451), sulltani i ri Mehmet II — pushtuesi i Konstantinopojës (1453) — kishte rikthyer fokusin ndaj Ballkanit. Lidhja e Lezhës kishte filluar të copëtohej; shumë familje fisnike kishin lënë aleancën.

Në këtë kontekst, Pal Engjëlli mblodhi sinod kishtar pranë manastirit të Trinisë së Shenjtë, në Lis të Matit — i njohur si Sinodi i Lisit. Sipas burimeve historike kishtare të cituara nga shqiperia.com, ky ishte konçili i parë kishtar shqiptar i njohur nga historia. Morën pjesë ipeshkvi Andrea, klerikë nga Shqipëria qendrore e veriore, fisnikëri rajonale dhe besimtarë të thjeshtë nga zonat e luftës. Qëllimi i sinodit ishte i dyfishtë: riorganizim i kishtave të dëmtuara dhe luftë kundër dezintegrimit fetar të popullsisë së shpërndarë nga lufta.

Çfarë thotë formula

Teksti i plotë: Unte paghesont premenit Atit et birit et spertit senit. Shqipja moderne: Unë të pagëzoj në emër të Atit dhe të Birit dhe të Shpirtit Shenjt. Formula latine zyrtare për priftërinjtë mbetej: Ego te baptizo in nomine Patris et Filii et spiritus sancti. Versioni shqip u lejua specifikisht për pagëzime emergjente — kur fëmijë të sëmurë në rrezik vdekjeje duhej pagëzuar pa prift me latinisht afër, skenar i zakonshëm në zonat malore të Matit.

Tetë fjalë, por dekada studimesh filologjike. Sipas RTSH-it, që citon albanologët e hershëm, Norbert Jokli dhe Carlo Tagliavini ishin ndër të parët — krahas Roques-it — që analizuan strukturën fonetike dhe morfologjike të tekstit. Konkluzionet e tyre, të konsoliduara nga Mansaku:

• Shqipja e vitit 1462 ishte tashmë gegnishtja e zhvilluar me konvencione morfologjike të stabilizuara — shpertit për shpirtit, gjinia e emrave, struktura e fjalisë dëshmojnë gjuhë me histori, jo dialekt të fragmentuar.
• Alfabeti latin u adaptua pa standard të unifikuar: secili shkrues i shekullit XV ndiqte sistemin fonetik vetjak. Paghesont për pagëzoj, unte për unë — kompromise individuale grafike, jo errata.
• Qëllimi ishte pastoral, jo kulturor: formula nuk pretendoi ta zëvendësonte latinishten kishtare — pretendoi vetëm të ruante sakramentin aty ku latinishtja nuk arrinte.

Para Engjëllit dhe pas tij

Para 1462, shqipja ekzistonte vetëm si gjuhë gojore. Dëshmitë historike janë indirekte: traktate bizantine të shekullit IX që përmendin albanoi, referencat tek Anna Komnena (shek. XI), gjurmë në tekste latine të rastit. Asnjë rresht drejtpërdrejt i shkruar nga shqiptar në shqip.

Pas Codex Ashburnham 1167, historiku është i qartë por i ngadaltë: Meshari i Gjon Buzukut erdhi pothuajse një shekull më vonë (1555); pastaj Lekë Matrënga (1592), Pjetër Budi (1618), Pjetër Bogdani (1685). Otomanët e ngadalësuan zhvillimin e shkrimit shqip me dekadat e konsolidimit të pushtetit pas 1479. Por çdo vepër e asaj tradite qëndron mbi argumentin e Lisit: shqipja kishte hyrë tashmë në tekst të shkruar, kishte strukturë të mjaftueshme, kishte dinjitet liturgjik.

Pse rëndon

Pal Engjëlli vdiq rreth vitit 1469–1470, pak pas Skënderbeut, dhe disa vjet para se osmanët të mernin Shkodrën (1479). Ai nuk e dinte se po shkruante monumentin e parë. Ai po zgjidhte një problem të thjeshtë baritor: si të garantosh sakramentin e pagëzimit te popullsia malore e Matit kur kishte pak priftërinj dhe ata pa latinishte të rrjedhshme.

Kjo është mënyra se si lindin gjuhët e shkruara. Jo me dekrete imperiale, jo me kongrese intelektualësh — por me kryeipeshkëv që kuptojnë se sakramenti kërkon gjuhën e zemrës. Mansaku e thotë qartë: formula e vitit 1462 nuk ishte eksperiment gjuhësor; ishte vendim pastoral me pasoja historike. Më 1908 në Manastir, shqipja mori alfabetin e standardizuar. Më 1972 drejtshkrimin. Por më 1462 në Lis të Matit, ajo thjesht u lejua të hynte në kishë. Ajo është dita e parë.

Burimet:

• Seit Mansaku — Tradita e shkrimit të shqipes dhe Formula e pagëzimit, CEEOL (artikull akademik)
• RTSH — The First Document in the Albanian Language Written 563 Years Ago in Mat
• Shqiperia.com — Kuvendi kishtar i Matit i vitit 1462 dhe formula e pagëzimit
• Wikipedia — Pal Engjëlli (referencë bazë)

— Redaksia ZHURMA