Asimilimi dhe masakrat mbi shqiptarët — kujtesa që nuk lejohet të harrohet

Historia e shqiptarëve në shek. XIX dhe XX është e ngjyrosur nga valë asimilimi dhe masakrash — një listë gjeografikisht e gjatë dhe moralisht e rëndë. Nga Tivari i 1945-ës deri te Çamëria, nga Preshevë-Bujanoc deri te Krajna e Malit të Zi, popullsitë shqiptare janë pastruar, dëbuar, vrarë — shpesh me heshtjen e botës që nuk donte të shihte.

"Asimilimi" është një fjalë e butë për të përshkruar procese që ishin shpesh kataklizmike. Një popullsi asimilohet kur humb gjuhën e vet, fenë e vet, identitetin e vet, në shumicë të rasteve nën presion të dhunshëm. Për shqiptarët e Ballkanit, kjo ka ndodhur vazhdimisht në 150 vitet e fundit — në Maqedoninë e Veriut, në Kosovë veriore, në Mal të Zi, në Serbi qendrore, dhe mbi të gjitha në Greqi veriperëndimore. Paralelisht me asimilimin, kanë ndodhur episode masakrash.

Masakrat e dokumentuara të shek. XX

1913 — Lufta e Dytë Ballkanike: Ushtria serbe, gjatë avancimit në Maqedoni dhe Kosovë, kreu masakra ndaj popullsisë shqiptare. Raporti i Carnegie Endowment i 1914-ës dokumentoi: djegje fshatrash, ekzekutime masive, zhvendosje të detyruara. Mijëra shqiptarë u vranë.

1945 — Masakra e Tivarit: Më 31 mars 1945, rreth 1,670 shqiptarë kosovarë që po ktheheshin nga Tivari në Jugosllavi (i detyruar të kryenin shërbimin ushtarak) u vranë nga trupat partizane jugosllave — njëri nga episodet më të rënda që mbeti i heshtur për dekada.

1944–1945 — Çamëria: Spastrimi etnik i çamëve nga EDES (forcat greke nacionaliste) — rreth 30,000-35,000 çamë dëbuar, rreth 2,000-5,000 vrarë. Paramithi, Filati — simbolet e kësaj tragjedie.

1998–1999 — Kosova: Regjimi i Millosheviçit kreu spastrim të gjerë etnik. Rreth 11,000 shqiptarë u vranë, 1,600 ende të zhdukur, 850,000 u dëbuan nga vendbanimet e tyre. Masakrat e dokumentuara: Prekazi (mars 1998, familja Jashari), Reçaku (janar 1999, 45 të vrarë), Izbica (mars 1999, 130+ të vrarë), Mejë (prill 1999, 376 të vrarë).

Asimilimi i ngadaltë — shek. XIX-XXI

Përveç masakrave, asimilimi i ngadaltë ka heshturr me sukses popullsi të tëra. Disa shembuj:

• Vasojevićit e Malit të Zi: fis shqiptar origjinalisht, i asimiluar në gjuhë dhe fe sllave gjatë shek. XVIII-XIX. Etnografi malazez Jovan Erdeljanović e dokumentoi këtë më 1926.
• Bjelopavlićit: fis shqiptar nga Pali i Bardhë (shek. XIV), i asimiluar.
• Piperi, Kuçi: fise shqiptare të malit, sllavizuar përmes shek. XVII-XIX.
• Arvanitët e Greqisë: popullsia shqiptare e Greqisë jugore (Atika, Peloponezi), asimiluar gjuhësisht pas Pavarësisë Greke (1830). Gjuha arvanitike sot është "e rrezikuar" (UNESCO).
• Shqiptarët e Maqedonisë veriperëndimore: pjesë e popullsisë shqiptare të Shkupit, Kumanovës u asimilua nëpër shek. XX.

Çfarë dëshmon kjo për historinë tonë

Kjo histori nuk duhet lexuar si viktimizim pa kufij. Ajo duhet lexuar si provë e të vërtetës: shqiptarët janë një nga popujt më të përndjekur të Europës në shek. XIX-XX. Pavarësisht kësaj, kemi mbijetuar. Pavarësisht dhjetë-milionave vrasjeve dhe dëbimeve, sot jemi 7-8 milion në botë, me shtete të veta, me gjuhë funksionale, me identitet kulturor të qartë.

Kjo është kujtesa që duhet mbajtur gjallë. Jo për hakmarrje, por për mbrojtje. Sa herë flitet për "Ballkanin multietnik", duhet kujtuar se multietniciteti pjesërisht ekziston sepse disa etnitete — veçanërisht shqiptarët — u ndanë, u dëbuan, u vranë për të krijuar "hapësirë" për shtete kombëtare të tjerëve. Kujtesa e Tivarit, Çamërisë, Kosovës 1998, dhe asimilimit mijëvjeçar nuk janë kujtesa të mëdhatjshme; janë detyra morale.

Burim: Raporti i Carnegie Endowment, Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars (1914); Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001); Robert Elsie, The Albanian Chams of Greece; Jovan Erdeljanović, Stara Crna Gora (1926); dokumente të Tribunalit Ndërkombëtar për Ish-Jugosllavinë (ICTY). Arkivi Historik Shqiptar (Archivum Historica Albanorum).

— Redaksia ZHURMA