Helmimet e 1990-ës: 7 421 të prekur, dy hipoteza dhe një hetim që s'u lejua kurrë

Më 22 mars 1990, nxënës shqiptarë në Podujevë e më pas anembanë Kosovës u sëmurën në mënyrë masive — sy të skuqur, marramendje, vështirësi në frymëmarrje, të fikët. Deri në fund të vitit, 7 421 shqiptarë ishin prekur. Se ÇFARË i sëmuri — gaz nervor, siç përfunduan ekspertë të huaj, apo sëmundje masive psikogjene, siç pretendoi epidemiologjia zyrtare jugosllave — mbetet e papajtuar deri sot. Kjo ekspozitë i ndan me kujdes faktet e dokumentuara nga hipotezat në konflikt.

Çfarë dihet me siguri

• Vala nisi më 20-22 mars 1990 në shkollat e Podujevës (rreth 200 nxënës në ditën e parë të madhe) dhe u përhap nëpër Kosovë deri në qershor; bilanci vjetor: 7 421 të prekur;
• Simptomat e dokumentuara: konjuktivit (100% e rasteve), skuqje e fytyrës, marramendje, vështirësi frymëmarrjeje, të fikët — dëshmi flasin edhe për "pluhur të bardhë" mbi banka;
• Konteksti: disa muaj pas heqjes së autonomisë (1989), shkollat ishin të ndara — serbët paradite, shqiptarët pasdite; dëshmi të dokumentuara flasin për policinë serbe që pengonte të sëmurët të hynin në spitale;
• Kërkesa e mjekëve shqiptarë për hetim ndërkombëtar të pavarur u REFUZUA nga autoritetet serbe; mostra gjaku të dërguara në Lubjanë humbën, dhe një toksikolog i Zagrebit u zhduk nga skena para se të paraqiste gjetjet e tij.

Hipoteza e helmimit kimik

Toksikologu belg Aubin Heyndrickx përfundoi në shkurt 1992 se ishte përdorur "gaz nervor organik si sarini dhe tabuni" — lëndë të njohura si armë kimike. Dokumentari britanik World in Action arriti në përfundimin se gazi ishte prodhuar nga Armata Jugosllave. Mjeku francez Bernard Benedetti (Médecins du Monde) mori fshehurazi mostra gjaku nga 150 pacientë në Prishtinë dhe i analizoi në dy laboratorë të Parisit; ai pohoi më vonë se publikimi i rezultateve u ndal nga qeveria franceze — dhe gjetjet e tij (një strukturë e ngjashme me pesticidin lindan) nuk përputhen plotësisht me përfundimin e Heyndrickx-it. As brenda kësaj hipoteze, pra, nuk ka një përgjigje të vetme.

Hipoteza e sëmundjes masive psikogjene

Epidemiologu Zoran Radovanoviq botoi më 1995 në European Journal of Epidemiology tezën se ngjarja "kishte të gjitha karakteristikat e një histerie masive", të nisur nga një infeksion respirator në gjimnazin e Podujevës. Akademia Ushtarake e Beogradit njoftoi brenda TRE DITËSH se mostrat "nuk përmbanin asnjë helm" — një shpejtësi që vëzhguesit e kohës e pritën me skepticizëm, kur analiza të tilla zakonisht duan javë. Mjekë shqiptarë si Jusuf Dedushaj e kundërshtuan tezën psikogjene me shkrim që në gusht 1990; ndërkohë shtypi zyrtar serb i asaj jave e quajti ngjarjen "maskaradë fëmijësh" të paguar "me dollarë".

Pse nuk u mbyll kurrë

Asnjë hetim i pavarur ndërkombëtar nuk u lejua të zhvillohej në kohën e duhur; provat kyçe humbën ose u zhdukën; dhe secila palë dokumentoi vetëm gjysmën që i duhej. Rezultati është një nga plagët e hapura të Kosovës: mijëra të prekur, pa përgjegjësi dhe pa përfundim shkencor të pranuar nga të gjithë. Institucionet e Kosovës — përfshirë Institutin për Krime të Luftës dhe presidencën — e mbajnë sot çështjen të gjallë, ndërsa viktimat vazhdojnë të kërkojnë përgjegjësi.