Helmimet e 1990-ës

Mes 21 dhe 23 marsit 1990, në shkollat e mesme të Prishtinës, Ferizajt, Gjilanit, Vushtrrisë, Podujevës dhe Mitrovicës, nxënës shqiptarë filluan të binin përtokë në klasa. Kishin dhimbje koke, të vjella, dhimbje barku, vështirësi në frymëmarrje. Më 24 mars, vetëm në klinikat e spitalit të Prishtinës u pranuan 2 993 pacientë. Shifra përfundimtare e regjistruar nga institucionet kosovare është 7 421 të prekur. Askush nuk u dënua kurrë, sepse asnjë hetim i pavarur nuk u lejua.

Përmbajtja7 pjesë

1. Konteksti: pranvera 1990
2. Çfarë panë mjekët
3. Dy hipotezat
4. Pse nuk u zgjidh
5. Çfarë është e dokumentuar
6. Kërkesa për drejtësi
7. Trashëgimia

Pse ka rëndësi

Sepse ky është rasti ku dështimi i hetimit u bë vetë ngjarja. Tridhjetë e gjashtë vjet më vonë, dy shpjegime të papajtueshme qarkullojnë ende — dhe arsyeja pse asnjëri s'mund të mbyllet është se provat u kontrolluan nga i njëjti pushtet që dyshohej. Kur shteti është edhe i dyshuari edhe hetuesi, e vërteta nuk humbet rastësisht.

Konteksti: pranvera 1990

Ngjarja nuk ndodhi në kohë të qetë. Autonomia e Kosovës ishte shfuqizuar në mars 1989; greva e minatorëve të Trepçës ishte shtypur një vit më parë; Kosova ishte nën masa të jashtëzakonshme, me polici e ushtri në rrugë dhe me shkolla nën mbikëqyrje. Në atë atmosferë, klasat u zbrazën brenda ditësh dhe spitalet u mbushën.

Çfarë panë mjekët

Personeli mjekësor shqiptar në Prishtinë përshkroi simptoma të përsëritura: bebëza të ngushtuara, djegie të syve, shtim i pështymës, të përziera, dridhje muskulore, në disa raste konvulsione. Sipas tyre, kjo pamje klinike përputhej me ekspozim ndaj një agjenti organofosforik — grupi i substancave ku bëjnë pjesë edhe pesticidet edhe agjentët nervorë ushtarakë. Mjekët kërkuan analiza të pavarura jashtë vendit. Mostrat mbetën nën kontroll shtetëror.

Dy hipotezat

• Helmim i qëllimshëm. Institucionet kosovare, mjekët dëshmitarë dhe Instituti i Kosovës për Krime të Luftës e trajtojnë si veprim të organizuar kundër popullsisë shqiptare, në kuadër të presionit të vitit 1990. Kjo mbështetet te pamja klinike, te përhapja gjeografike dhe te fakti që të prekurit ishin pothuajse ekskluzivisht nxënës shqiptarë.
• Sëmundje masive psikogjene. Disa ekipe mjekësore të huaja, pas vizitave të kufizuara, e klasifikuan ngjarjen si reaksion kolektiv ankthi në një popullsi nën stres akut — një fenomen i dokumentuar në literaturën mjekësore, që prodhon simptoma reale pa agjent kimik. Regjimi i atëhershëm jugosllav e adoptoi këtë shpjegim dhe shkoi më tej, duke e quajtur inskenim.

Pse nuk u zgjidh

Të dyja hipotezat mund të testoheshin — me mostra gjaku e urine të analizuara menjëherë në laboratorë të pavarur, me ekzaminim të ajrit e të ujit në shkollat e prekura, me ekspertizë të paanshme të dokumentacionit spitalor. Asnjëra prej këtyre nuk u lejua në kushtet e vitit 1990. Ekipet e huaja hynë vonë, me akses të kufizuar dhe me shoqërim zyrtar. Prandaj sot nuk kemi mosmarrëveshje mes dy provave; kemi mungesë prove, e cila lejon secilën palë të mbajë pozicionin e vet pa u përballur.

Çfarë është e dokumentuar

• E vërtetuar: mbi 7 400 nxënës shqiptarë u trajtuan në institucione shëndetësore mes marsit dhe prillit 1990; 2 993 pranime në një ditë të vetme në Prishtinë; shtrirja në gjashtë qytete.
• E vërtetuar: mohimi zyrtar jugosllav dhe mospranimi i një hetimi ndërkombëtar të pavarur.
• E kontestuar: shkaku. Asnjëra hipotezë nuk është vërtetuar me analiza të verifikueshme, sepse analizat e nevojshme nuk u kryen në kohën kur mund të bëheshin.

Kërkesa për drejtësi

Në vitet e fundit, shoqata të të prekurve dhe institucione në Kosovë kanë kërkuar ngritjen e një padie shtetërore kundër Serbisë dhe hapjen e arkivave të shërbimeve të sigurisë së atëhershme. Kërkesa nuk është për një dënim simbolik: është për dokumentin. Nëse një urdhër ekziston, ai është në arkiv — dhe pa të, edhe kjo çështje mbetet aty ku e la viti 1990.

Trashëgimia

Për brezin që ishte në ato klasa, helmimet janë kujtim trupor, jo debat historiografik. Për Kosovën si shtet, ato janë shembulli më i pastër se si shkatërrohet një provë: jo duke e fshehur, por duke e lënë të kalbet brenda afatit kur ende mund të lexohej. Nëntë vjet më vonë erdhi eksodi; dosja e 1990-ës mbeti e hapur ndërsa mbi të u mbivendosën dosje të tjera.