Vivaldi i shkroi Skënderbeut një opera më 1718 — Evropa e harroi sapo kaloi rreziku

FIRENCE — Më 22 korrik 1718, Firencja hapi teatrin e ri „Teatro di via della Pergola" me një opera për një princ shqiptar: „Scanderbeg" të Antonio Vivaldit. Datën e saktë të premierës e shënon gazeta Dielli, organi historik i Vatrës në SHBA; ATSH dhe Gazeta Tema, duke cituar Qendrën e Studimeve dhe Publikimeve për Arbëreshët, kujtojnë se vepra u ngjit në skenë pikërisht me rastin e përurimit të teatrit, një institucion që funksiononte prej vitit 1657 me emrin „Teatro dell'Accademia degli Immobili" dhe që njihej për frymën novatore të ndikuar nga Venediku, vatra e operës italiane e asaj kohe.

Pse ka rëndësi

• Opera „Scanderbeg" e Vivaldit, me libret të Antonio Salvi da Lucignanos, u shfaq rreth 18 herë rresht në vitin 1718, por vetëm një sezon — nga partitura kanë mbijetuar katër arie dhe dy recitative, të ruajtura në Bibliotekën Kombëtare të Torinos.
• Sipas studiuesve që citon ATSH-ja, suksesi dhe harresa e shpejtë e veprës lidhen drejtpërdrejt me frikën e Evropës nga zgjerimi osman: kur kalonte rreziku, binte edhe interesi për Skënderbeun.
• E njëjta figurë u rimor më 1861 në Athinë nga politikani grek Nikolaos Dragoumis, i cili, sipas Diaspora Shqiptare, mbrojti origjinën shqiptare të Kastriotit kundër tezave sllave të kohës.

Vepra bën pjesë ndër operat e luajtura rrallë të Vivaldit, shkruajnë ATSH dhe Tema. Libretin e kishte hartuar Antonio Salvi da Lucignano, dhe protagonisti i saj nuk vinte nga mitologjia, siç e donte zakoni i skenës barok, por nga një e kaluar fare e afërt për publikun e shekullit XVIII: Gjergj Kastrioti ishte ende i pranishëm në kujtesën italiane si udhëheqësi që, sipas formulimit të të njëjtave burime, nuk pësoi asnjë humbje nga osmanët. Kronikat e kohës, të cituara në të tria botimet, flasin për rreth 18 shfaqje rresht, një në krye të çdo tri ditëve — ritëm i jashtëzakonshëm për një teatër që sapo hapte dyert. Falë kësaj vepre, shënon ATSH-ja, Vivaldi i zgjeroi kufijtë e famës së tij në operën evropiane.

Pastaj, heshtje. Opera u dha vetëm një sezon dhe partitura humbi pothuajse e tëra: sot ruhen vetëm katër arie dhe dy recitative në Bibliotekën Kombëtare të Torinos, ku gjendet edhe autografi i Vivaldit. Shpjegimin më bindës e japin vetë burimet: sipas studiuesve që citon ATSH-ja, interesi i Venedikut dhe i shteteve të vogla italiane për figurën e Skënderbeut ndizej sa herë që Evropa trembej nga zgjerimi osman — dhe shuhej po aq shpejt sapo largohej rreziku. Suksesi i një sezoni dhe harresa që pasoi janë dy anët e së njëjtës monedhë politike.

Nga Firencja në Athinë

Ai mekanizëm nuk mbaroi me barokun. Diaspora Shqiptare kujton se më 1861, Nikolaos Dragoumis (1809–1879), figurë politike e diplomatike greke që një vit më pas do të bëhej ministër i Jashtëm, botoi në Athinë „Historinë e Gjergj Kastriotit të mbiquajtur Skënderbe" — jo përkthim mekanik, por përshtatje analitike e biografisë që francezi Camille Paganel kishte shkruar më 1855. Në një kohë kur historiografia sllave dhe disa historianë perëndimorë si Carl Hopf tentonin t'ia atribuonin Kastriotit origjinë sllave, Dragoumis e mbronte qartë origjinën shqiptare dhe e quante „Udhëheqës të Shqipërisë". Qëllimi i tij, sipas të njëjtit burim, ishte politik: Skënderbeu si hero i përbashkët i lirisë ballkanike, urë për një kryengritje greko-shqiptare kundër Perandorisë Osmane. Libri u ribotua më 1880 e 1884, madje edhe më 2001 nga shtëpia botuese greke Eleutheri Skepsis, ndërsa dorëshkrimet dhe korrespondenca e autorit ruhen sot në Shkollën Amerikane të Studimeve Klasike në Athinë.

Vënë krah për krah, dy historitë vizatojnë të njëjtin vijëzim: Evropa e nxjerr Skënderbeun nga sirtari sa herë që i duhet — si simbol mobilizimi në Firencen e 1718-s, si argument aleance në Athinën e 1861-shit — dhe e kthen aty sapo mbaron puna. Ajo që mbetet e shqetësuar është ana shqiptare e llogarisë: fragmentet e Vivaldit ruhen në Torino, dorëshkrimet e Dragoumis-it në Athinë, ndërsa autori i shkrimit në Diaspora Shqiptare pranon se nuk ka të konfirmuar as nëse libri i Dragoumis-it është përkthyer ndonjëherë në shqip — mungesë që ai vetë e quan neglizhencë të rëndë të studiuesve tanë. Kujtesa evropiane për Skënderbeun ekziston, e dokumentuar dhe e arkivuar; thjesht nuk e mbajmë ne.

Njëqind e tetë vjet ndajnë premierën e Pergolës nga libri i Dragoumis-it, dhe tre shekuj nga sot. Opera mund të mos rikthehet kurrë e plotë në skenë — katër arie nuk bëjnë një vepër. Por historia e saj, ashtu siç e risjellin këto ditë ATSH, Dielli e Tema, vlen si mësim i thjeshtë redaksional: heroi ynë kombëtar ka qenë lëndë e parë e kulturës evropiane shumë kohë para se ta kërkonim ne vetë nëpër arkiva të huaja.

Burimet:

• ATSH — Opera „Skënderbeu" e Vivaldit, homazh evropian për heroin shqiptar
• Dielli — Premiera e „Scanderbeg"-ut më 22 korrik 1718 në Firence
• Gazeta Tema — Fundkorriku 1718 dhe vënia në skenë e operës së Vivaldit
• Diaspora Shqiptare — Nikolaos Dragoumis dhe libri i tij për Skënderbeun (1861)

— Redaksia ZHURMA