Dom Ndre Mjeda: poeti i klasik që e rregulloi gjuhën si argjendrin

SHKODËR — "Mjeden e bani të Madh e të padekëshëm dashunija e stërfuqishme për gjuhë shqipe," shkroi Ernest Koliqi për Dom Ndren Mjedën, duke e vënë në mes të dy figurave që definojnë letërsinë kombëtare: Naim Frashërin, poeti i frymëzimit të madh, dhe Mjedën, kristalin që nuk ka asnjë të çarë. Sipas profilit të Diellit të vitit 2026, Mjeda u lindi në Shkodër më 20 nëntor 1866 dhe u nda nga jeta aty më 1 gusht 1937, pas një veprimtarie të palodhur fetare, kulturore dhe atdhetare.

Pse ka rëndësi

• Një nga architectët e bashkimit të alfabetit shqip në Kongresin e Manastirit (1908)
• Themelues i shoqërisë kulturore "Agimi" dhe mësues i brezave të rinj shqiptarë
• Poet i vetëm shqiptar me formim universal (latinisht, greqisht, italisht, gjermanisht, frëngjisht) që e vendosi gjuhën në shërbim të kombit

Formimi evropian dhe kthimi në atdhe

Sipas Diellit, Mjeda mori formimin në kolegje jezuite dhe në universitetet e Evropës Qendrore, duke mësuar latinishten, greqishten, italishten, gjermanishten, frëngjishten dhe disa gjuhë të tjera evropiane. "Ai njoftës i rrallë i gjuhve të vjetra, ai qi shkruente mjeshtrisht pesë gjuhë të mëdhaja europjane dhe lexonte e kuptonte njâ tri a katër tjera," vërehton Koliqi. Megjithatë, tërë atë pasuri kulturore e solli në shërbim të gjuhës shqipe. Në një kohë kur kombi po kërkonte të ndërtonte identitetin e vet kulturor, Mjeda e kuptoi se një gjuhë e përbashkët ishte po aq e rëndësishme sa një flamur i përbashkët.

Kongresi i Manastirit dhe themelimi i "Agimit"

Më 1908, Dom Ndre Mjeda ishte një nga personalitetet kryesore që punuan për njësimin e alfabetit të shqipes në Kongresin e Manastirit. Ai themeloi gjithashtu shoqërinë kulturore "Agimi", duke bërë më të mundur publikimin dhe qarkullimin e letrës shqipe. Sipas Diellit, veprimtaria e tij nuk u kufizua në fushën letrare: ishte teolog, deputet shqiptar, mësues i popullit dhe klerik intelektual që nuk e përdori fenë për të kufizuar mendimin, por për ta pasuruar atë.

Poezia si mjeshtëri, jo vetëm frymëzim

"Ai nuk u mjaftua me ndjenjën. Ai kërkoi formën e përsosur," shkroi Dielli. Për këtë arsye Mjeda mbetet poeti më klasik i letërsisë shqiptare. Vepra e tij kryesore, "Juvenilja", përfshin poemë si "Andrra e jetës", "Vaji i bylbylit", "Liria", "Lisus", "Skodra". Jakov Milaj, në veprën "Raca Shqiptare", e cilëson si "Nji ndër letrarët ma të mëdhaj qi ka qitun Shqipnija." Prof. Dhimitër Shuteriqi thekson: "Cilësitë artistike te Mjeda janë të mëdha. Vargun e ka të përsosur, është mjeshtër i rrallë i strofës dhe i tingullit."

"Liria" — himni i shkruar në prag të pavarësisë

Poema "Liria" u shkrua në vitin 1911, në prag të shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë, por pa dritën e botimit vetëm pak para vdekjes së autorit, në 1937, sipas artikullit të Diellit të 31 korrikut 2026. Vargjet e saj — "O SHQIPE, O ZOGJT' E MALEVE, KALLZONI: A SHNDRIT RREZE LIRIE N'ATO MAJA" — u bënë zëri i një kombi që pritë lirinë. "POR NUK U SHUEJT EDHE, JO, SHQIPTARIA: LODHUN PREJ HEKRASH QË MIZORI E NJITI... SHPRESON ME E ZGJUE FLUTURIM MËNIA," shkruan Mjeda, duke parashikuar luftën që do të vijonte.

Njohja shtetërore dhe mbijetesa e trashëgimisë

Shteti shqiptar e nderu me posta pulla. Emisioni i parë kushtuar Mjedës u emetua në nëntor 1966, për 100-vjetorin e lindjes, me dy pulla postare (25 qindarka dhe 1,75 lekë). Emisioni i dytë, më 17 gusht 2016, me titull "Figura të shquara kombëtare", përbëhej nga tre pulla (10, 50, 150 lekë) dhe u shtyp në 304.500 copë, shton Dielli. Një dëshmi se Mjeda, siç e vuri Koliqi, "nuk matet me kohën kur jetoi, por me faktin se vazhdon të jetojë në gjuhën shqipe."

Burimet:

• Dielli — profil biografik me citate nga Ernest Koliqi dhe detaje për veprimtarinë kulturore, kombëtare dhe letrare
• Dielli — artikull kujtimesh me datë të caktuara, citate nga Jakov Milaj dhe Dhimitër Shuteriqi, detaje për emisionet postare të vitave 1966 dhe 2016, dhe teksti i plotë i poemës "Liria"
• Fjala — listë artikujsh që përfshin tëmbël të ndjekur mbi Ndre Mjedën në rubrikën "Letërsi"

— Redaksia ZHURMA