Marigo Posio: gruaja që qëndisi flamurin e pavarësisë

Marigo Posio (Korçë, 1882 – 1932) është kujtuar nga historia me një frazë të vetme — «gruaja që qëndisi flamurin» — por jeta e saj ishte shumë më e gjerë se një gjilpërë mbi cohë të kuqe. Me origjinë nga Voskopoja, e vendosur në Vlorë vite para se qyteti të bëhej djepi i shtetit shqiptar, ajo e ktheu shtëpinë e vet në një çerdhe ku ndaleshin atdhetarët e Rilindjes, përgatiti flamujt që stolisën Vlorën në ditën e Pavarësisë, drejtoi një gazetë grash dhe udhëhoqi një nga shoqëritë e para atdhetare të femrës shqiptare. Se çfarë saktësisht qëndisi ajo më 28 nëntor 1912 mbetet çështje e diskutuar mes burimeve; se ç'vend zuri në rrjetin e njerëzve që e bënë atë ditë të mundur, nuk diskutohet.

Nga Korça, përmes Voskopojës, në Vlorë

Marigo Poçi lindi më 1882 në Korçë, në një familje me rrënjë në Voskopojë — metropoli i dikurshëm tregtar e kulturor i Ballkanit të shekullit XVIII, që edhe pas rënies vazhdoi të ushqente një shtresë të tërë njerëzish të shkolluar e me ndërgjegje qytetare. Nëna e saj, Lenka Ballauri, e mbante gjallë këtë prejardhje. Marigo u martua me Jovan Posion, një atdhetar nga fshati Hoçisht i Devollit, dhe rreth vitit 1904 çifti u vendos në Vlorë. Zgjedhja e qytetit nuk ishte e rastit: Vlora ishte tashmë një nga vatrat ku fryma kombëtare merrte trajtë, një port ku takoheshin idetë e diasporës me punën e klubeve atdhetare brenda vendit. Aty Marigo do ta gjente vendin e vet — jo si figurë periferike e një lëvizjeje burrash, por si një nyjë e vetën në indin e saj.

Shtëpia si çerdhe e Rilindjes

Shtëpia e çiftit Posio u bë strehë e ngrohtë e punës atdhetare. Nën çatinë e saj ndaleshin e mblidheshin emra që sot i gjejmë të gdhendur në historinë e pavarësisë: Murat Toptani, Çerçiz Topulli, Mihal Grameno, Dervish Hima, Jani Minga e të tjerë. Në një kohë kur mbledhjet e tilla ishin të rrezikshme dhe fjala «Shqipëri» tingëllonte si sfidë ndaj perandorisë, një shtëpi e sigurt ishte vetë një pjesë e infrastrukturës së lëvizjes — po aq e nevojshme sa gazetat e sa pushkët. Marigo e mbante këtë shtëpi të hapur, dhe Jovan financonte shkolla e shtypshkronja shqipe, duke u kundërvënë shkollave të huaja që kërkonin ta tretnin ndërgjegjen kombëtare në jug. Roli i gruas në këtë rrjet nuk ishte dekorativ; ishte logjistik e themelor.

Flamuri i 28 nëntorit 1912

Kur Ismail Qemali mbërriti në Vlorë për të shpallur pavarësinë, qyteti duhej veshur me simbolin që deri atëherë kishte qenë i ndaluar. Këtu nis emri i Marigos. Sipas kujtesës familjare — të përcjellë nga mbesa e saj Zhaneta Poçi — Marigo e qëndisi flamurin sipas një modeli të përgatitur nga Dom Mark Vasa dhe ia dorëzoi Ismail Qemalit, duke përdorur një copë të blerë nga një tregtar me emrin Diamanti. Por burimet historike nuk pajtohen për një «flamur të vetëm»: Lef Nosi shkruante se shqiponja e zezë ishte prerë nga sateni dhe qepur mbi bazën e kuqe; Ekrem Vlora pretendonte se një version i flamurit kishte ardhur si dhuratë nga Aladro Kastrioti dhe se Marigos i qe dhënë detyra t'i bënte kopjet. Ajo që dëshmohet me siguri, dhe që ndoshta është më e bukur se çdo mit, është puna kolektive: gjatë nëntorit shtëpia e Posiove u shndërrua në një punishte flamujsh, ku Marigo, bashkë me Petro Fotografin dhe Thanas Floqin, përgatitën me qindra flamuj të vulosur me fjalët «Rroftë Shqipëria» për të stolisur Vlorën ditën e shpalljes. Kujtesa familjare i vesh Ismail Qemalit një fjali drejtuar Marigos: «Sa herë të përmendet dita e flamurit, do të përmendet edhe emri yt, bija ime.» Vërtetë a false si citim i saktë, ajo rrëfen një të vërtetë: emri i saj mbeti ngjitur me flamurin.

Zëri i grave: shoqëria dhe gazeta

Marigo Posio nuk u ndal me pavarësinë. Në vitin 1914 ajo qe në themel të një prej shoqërive të para atdhetare të gruas shqiptare — të njohur si «Shpresa Kombëtare» — dhe vazhdoi ta drejtonte veprimtarinë e saj edhe në vitet e trazuara që pasuan. Në fillim të viteve 1920 ajo drejtoi gazetën «Shpresa Shqiptare», një nga përpjekjet e para për t'i dhënë zë të shkruar botës së gruas shqiptare, ku shpesh shkruante me pseudonime. Në një shoqëri ku fjala publike i takonte pothuajse tërësisht burrave, kjo ishte një zgjatim i natyrshëm i së njëjtës punë: nëse gjilpëra kishte qepur simbolin e kombit, penda tani do të kërkonte vend për gjysmën e tij të harruar. Marigo ndihmoi refugjatët çamë, mbrojti publikisht kauza të kohës dhe përkrahu lëvizjet demokratike të viteve 1920 — një atdhetare e plotë, jo një emër i një dite.

Harresa dhe kthimi i emrit

Fundi i saj mban vulën e po asaj heshtjeje që shpesh mbulon kontributin e grave. Marigo Posio vdiq më 1932, e sëmurë nga tuberkulozi, dhe u varros në Manastirin e Zvërnecit pranë Vlorës (burimet japin data të ndryshme për ditën e vdekjes, 23 shkurt ose 23 gusht). Për një kohë ajo mbeti pa statusin e veteranit që i takonte, sikur puna e saj të kishte qenë vetëm një gjest i çastit e jo një jetë e tërë përkushtimi; Kristo Floqi, njeri i familjes, u desh ta ngrinte publikisht zërin që emri i saj të mos humbte. Njohja erdhi vonë dhe pjesërisht pas vdekjes. Sot shtëpia e familjes Posio ruhet si shtëpi-muze, dhe emri i «Marigos së flamurit» përsëritet çdo 28 nëntor. Historia e saj është nyja që lidh aktin material — cohën, gjilpërën, vulën — me çastin politik të shpalljes: një kujtesë se flamuri i një kombi nuk ngrihet vetëm nga duart që e mbajnë lart, por edhe nga ato që e qepin.