2 korriku 1990: Kosova shpalli mëvetësinë nën shtypjen serbe
Çfarë ndryshonte në Deklaratën Kushtetuese të 2 korrikut 1990 nga Kushtetuta e 7 shtatorit?
PRISHTINË — Më 2 korrik 1990, njëqind e katërmbëdhjetë delegatë shqiptarë të Kuvendit të Kosovës, të mbyllur jashtë ndërtesës së bllokuar nga policia serbe, u mblodhën në platonë para objektit dhe miratuan Deklaratën Kushtetuese — akti që shpalli Kosovën njësi të veçantë e të barabartë brenda federatës jugosllave. Ky akt, i njohur si gurthemel i pavarësisë, u ndërmor në një kontekst të tensionuar: pesëmbëdhjetë muaj më parë, më 23 mars 1989, amendamentet kushtetuese serbe kishin suprimuar autonominë e Kosovës, dhe që nga ajo ditë shqiptarët përballeshin me diskriminim sistematik, largime masive nga puna dhe dhunë policore.
Deklarata, e përbërë nga pesë pika, refuzoi pikërisht ato amendamente dhe përcaktoi aktin si vetëvendosje politike: Kuvendi dhe bashkësia politike do të emërtoheshin vetëm si Kosovë, si bashkësi kushtetuese e qytetarëve dhe komuniteteve të barabarta. Delegatët që e votuan ishin të vetëdijshëm për momentin historik — ajo shprehte aspiratat shekullore të popullit shqiptar për mëvetësi shtetërore dhe territoriale nga Serbia. Në ato kohë, LDK-ja drejtonte një lëvizje të fuqishme demokratike, ndërsa shpërbërja e Jugosllavisë ishte tashmë e dukshme.
Dy muaj më vonë, më 7 shtator 1990, të njëjtët delegatë nxorën në Kaçanik Kushtetutën e Republikës së Kosovës, duke e shpallur zyrtarisht Kosovën Republikë — teksti i njohur si Kushtetuta e Kaçanikut. Ky akt juridik konfirmoi vullnetin e popullit për shtetësi, por Serbia reagoi menjëherë: vendosi gjendjen e jashtëzakonshme, suprimoi me forca ushtarake institucionet kosovare dhe mbylli Kuvendin, Këshillin Ekzekutiv, si dhe institucionet shkencore, arsimore e kulturore.
Deklarata Kushtetuese e 2 korrikut shënon fillimin e shtetësisë së Kosovës, një proces që vazhdon deri sot. Në atë kohë, Akademia e Shkencave dhe e Arteve të Kosovës (ASHAK) kishte paraqitur një rezolutë që kërkonte pozicion kushtetues dhe juridik për Kosovën, duke artikuluar qartë aspiratat e popullit. Rezoluta e ASHAK-ut u bë baza për Deklaratën Kushtetuese.
Ilaz Ramajli, nënkryetar i Kuvendit të asaj kohe dhe një nga delegatët që e votoi Deklaratën, thekson se Kosova ishte në fazën e parë të një veprimi ligjor për të shprehur vullnetin e popullit në formë kushtetuese. Ai kujton se dekompozimi i Jugosllavisë ishte tashmë i dukshëm, dhe Kosova, si ish-republikat e tjera, aspironte të bëhej njësi federale. Por, ndryshe nga ato, Kosova u detyrua të ndërmarrë hapa mbrojtës për të ruajtur identitetin e saj.
Deklarata Kushtetuese bashkoi popullin shqiptar në rrugën e pavarësisë. Pavarësisht shtypjes dhe dhunës serbe, ky akt mbeti simbol i qëndresës dhe i vazhdimësisë së përpjekjeve për liri: pas tij erdhi rezistenca gjithëpopullore e viteve nëntëdhjetë, sakrifica e UÇK-së dhe, në fund, mbështetja ndërkombëtare që bëri të mundur lirinë.
Ky moment historik nuk mund të mohohet: Deklarata e 2 korrikut 1990 ishte hapi i parë drejt shtetësisë, një proces që kulmoi me pavarësinë e Kosovës në vitin 2008.
