Çfarë ndikim ka prapashtesa -osh në emrat serbë?

PRISHTINË — Noterët latinë në zonat bregdetare, emrat e pastër serbë i kanë transkriptuar rrallë me -us (siç shihet në shembullin Dragus si për Drago ashtu edhe për Dragush) ose me -usus (p.sh., Garduso për Gërdush ose Gërdosh) ose me -osus (Prvosus për Prvosh), por zakonisht me -us(s)ius (Bellussius për Bellu ose Bello) dhe, duke iu përmbajtur edhe më fort shqiptimit serb, me prapashtesën -os(s)ius (Urossius për Urosh, Gerdossius për Gërdosh, Pervossius për Prvosh).

Emrat e personave të cituar janë formuar prej një foljeje (si Glkosh?), prej emrave të përgjithshëm (si Medosh, ndoshta edhe Urosh, që vjen nga turqisht 'ur-prijës', zotëri), prej emrave të përveçëm ekzistues, zakonisht përmes emrave përkëdhelës. Këtu përfshihen emrat nga gjuha serbokroate, si Vikosh, Bogosh (Bogoje), Bratosh (Bratoje), Njegosh (Njegoje), Vidosh (Vidoje), Millosh (Mirosllav), Branosh (Branisllav), Ninosh (Ninosllav), si dhe Cvetllosh (Cvetko) dhe Petosh (Petoje) nga 'Osnove' e Daniçiqit. Më shpesh vijnë nga emrat e huaj: Androsh, Petrosh, Dinosh dhe, sipas Elezoviqit, Janesh (fundi i shek. XVIII); gjithashtu nga emra të huaj jashtë-kalendarikë: Llallo (Lale), Lajosh dhe Jagosh; sipas Elezoviqit, nga Vushtrria e sotme: Matosh dhe Mitosh (dy vëllezër nga Toplica, Drenica). Megjithatë, në shumicën dërrmuese të rasteve, emrat janë formuar nga mbiemrat përshkrues, në formën e mbiemrave të thjeshtë të emërzuar: Bellash, Gradosh, Pinosh, Mlladosh, Radosh (nga rad – i gëzuar/i gatshëm), Dragosh, Millosh, Vitosh, Rutosh, më tej edhe Prvosh dhe Inosh. Emrave të personave u bashkëngjiten edhe emrat e vendeve (toponimet), me përjashtim të emrave të gjinisë femërore më të vjetër, si Vërmosh (sot Vrmesha – lumë që buron në Kom) dhe Serosh; nga ata të regjistruar më vonë: Bellosh, Budosh, Vinosh (male në Mal të Zi dhe në bregdet), Malosh (kështjellë në këngët popullore), Tvrdosh (manastir), Divosh (fshat në Srem), Mukosh (mal në Serbinë e Jugut) dhe të tjerë.

Tek grupet c) dhe d), prapashtesa -osh nuk u jep derivateve asnjë kuptim tjetër. Në grupin c), funksioni i saj bie në nivelin e një grimce të zakonshme, ndërsa në grupin d), thjesht u jep rrënjëve mbiemërore formë emërore. Prapashtesa -osh nuk është vetëm serbe ose sllave; ajo përdoret në masë të gjerë edhe në gjuhët e popujve me të cilët jugosllavët jetojnë në simbiozë që herët, veçanërisht te hungarezët dhe rumunët në veri, si dhe te shqiptarët dhe aromunët (vllahët) në Ballkan.

Megjithatë, duke pasur parasysh terrenin ku prapashtesa -osh rezulton më produktive në formimin e toponimeve dhe veçanërisht emrave të njerëzve të grupit Millosh – në rajonin e gjerë të Dukagjinit, i cili është mjaft larg nga rajoni i Drinës veriore dhe të mesme (ku ndikimi hungarez do të ishte i kuptueshëm për shkak të përkatësisë së gjatë administrative ndaj Hungarisë) – kjo nuk është e mundur. Pavarësisht nga ky shqyrtim, mbetet të hulumtohet në gjuhët më të afërta ballkanike nëse dhe sa ndonjëra prej tyre ka ndikuar në gjuhën serbe në këtë drejtim. Veçanërisht në bazë të rezultateve kërkimore të J. G. Hahnit ('Alb. Studien I', 1853) dhe G. Meyerit ('Alb. Stud. I-VII'; 'Kurzgef. alb. Gramm.', Leipzig 1888, dhe 'Etymol. Wörterbuch der alb. Sprache', Strassburg 1891), rezulton se formanti -osh në gjuhën e shqiptarëve, me të cilët populli serb në territorin e Dukagjinit bashkëjeton qëmoti (kjo simbiozë është dokumentuar që në shekujt XIII-XIV; krh. edhe Jireçek, 'Die Romanen' f. 41-42), është ende shumë produktiv, veçanërisht i shpeshtë tek emrat e ngjyrave. Sipas rrënjëve shqipe bal- dhe balosh- që rrjedhin nga serbishtja bel- (i bardhë), në dialektin e Kosovës dhe Dukagjinit janë formuar sërish mbiemrat baljast dhe baljos-ast. Së fundi, në gjuhën shqipe ekzistojnë jo vetëm emra shpotitës, por edhe emra të vërtetë personash me prapashtesat -osh ose -ush, si Reposh (Repossius, i shpeshtë te përfaqësuesit e dinastisë së Kastriotëve), ose Tanush (Tanussius). Nga krisobulat e Dukagjini, gjenden edhe emra serbë me rrënjë të paidentifikuar me siguri, si Lalosh, Lagosh, Kanjosh, pastaj edhe Mirosh, i cili mund të jetë edhe korrespodenca shqipe e emrit serb Millosh.

Pjesa e përbashkët (shqiptare dhe serbe) në formimin e emrave me -osh në territorin e Dukagjinit në Mesjetë është jashtë dyshimit, për shkak të funksionit të dyfishtë krejtësisht të njëjtë të kësaj prapashtese: a) emërzimi i mbiemrave: balos, verbos - junos, zeljosh etj., b) zhvillimi i emrave të tillë mbiemërorë në emra tallës, thirrës dhe emra të vërtetë personash: Millosh – Mirosh etj. Nga rrënja mil-, e cila krahas rrënjëve më të vjetra rad- dhe drag- vjen duke u rritur gjithnjë e më shumë në shekullin XIII, e formuar me ndihmën e prapashtesës ballkanike -osh, emri Millosh u bë menjëherë shumë i pëlqyer në familjet fshatare serbe, aq sa në fillim të shekullit XIV ai ua kaloi të gjitha formimeve të tjera me të njëjtën prapashtesë për nga shpeshtësia. Në krisobulën e parë të Deçanit, pas emrit Millosh (177 herë), më të shpeshtë janë edhe emrat Dragosh (56), Pinosh dhe Radosh (nga 13), Bratosh (12), krahas Bratush (4), Prvosh (10), Njegosh (5) krahas Njegush, Bellosh (4), krahas Bellush, Medosh dhe Bogosh (nga 3), Gikosh dhe Vidosh (nga 2), Mlladosh, Mirosh, Llagosh, Llalosh, Ninosh, gjithashtu Petrosh, Androsh.

Po ashtu, emri Millosh tejkalon pothuajse të gjitha derivatet e tjera nga rrënja mil-, për të cilat krisobulat e Zhicës dhe Hilandarit nga shekulli XIII nuk japin asnjë shembull: p.sh. Millovan (61), Millko (39), Millesh(a) (27), Milosllav dhe Millota (22), Milloje (20), Millac (18), Millsha (10), Millman dhe Millten (9), Millan (7), Milladin dhe Millen (6), Miljak dhe Milcin (5), Millash (3), Millak dhe Millutin (2), Millush, Miljan, Milleta, Millenko, Milltosh, Millkun, Millkus, Millcuj. Midis këtyre emrave fshatarë, përzihen vetëm rrallë emrat e njohur 'sundimtarë', si Radosllav dhe Vlladisllav, pastaj Dragutin dhe Millutin, mandej emra me origjinë të huaj si Urosh dhe Stevan (në krisobulën e Banjskës 6 herë), por vetëm një herë emri i murgut Sava dhe emri Dushan (në formën Dushull). Nga këta emra fshatarë, të cilët si p.sh. Millman, Millkun, Millkus, Millçuj, janë formuar dukshëm me prapashtesa të huaja, bie në sy veçanërisht për nga shpeshtësia emri Millosh.

Ky emër shfaqet megjithatë shpejt, ndonëse fillimisht rrallë, si emër 'sundimtarësh', sepse pikërisht në kohën e krisobulave të Deçanit e takojmë atë në emrat e dëshmitarëve princërorë, si p.sh. në vitet 1332–1333 në krisobulën e banit boshnjak Stevan: Millosh Vukasiq (Vuokasiq), krahas Dinos dhe Branos, pastaj përsëri në vitin 1333 në krisobulën e Stonit të Dushanit: Millosh Vojniq. Kujtimi për Millosh Vojniqin e Dushanit ruhet edhe në traditën gojore popullore, në këngën 'Oklada' (Nr. 123) të botuar nga S. Millutinoviqi, një variant më i vjetër i këngës së Vukut 'Milosh u Lalinima', përkatësisht në personazhin më të njohur Millosh Vojinoviqin nga kënga e Vukut 'Martesa e car Stjepanit'. Ky mbiemër më i gjatë është zhvilluar mbase nga forma e plotë Vojiniq, domethënë djali i Vojinit (kunatit të Dushanit). Ky Millosh Vojinoviq, tradita gojore popullore e paraqet si një bujar gjysmë-fshatar, i cili merret me ekonominë e tij, si një 'bari'. Emri Millosh u bë menjëherë shumë i pëlqyer në Dukagjin, ku ndikimet gjuhësore dhe kulturore janë të komplikuara.

Burim: Koha.net, Milloshi, prej Dukagjinit deri te “heroi i Kosovës”
— Redaksia ZHURMA