Pas Kadaresë: kush mbetet në libraritë shqiptare?

Kaloi një vit. Vend i pushimit të përjetshëm të Ismail Kadaresë është bërë i shqetësuar për një arsye që askush nuk dëshiron ta thotë: letërsia shqiptare sot, në libraritë shqiptare, është ende ai.

Ecni në Librari Adrion në qendër të Tiranës. Raftet më të dukshme: Kadare, rreth tridhjetë tituj, përfshirë ribotime të veprave të plota. Prapa tij: Dritëro Agolli, ende. Ismail Kadare, ende. Kadare, ribotuar, ende.

Pyesni librarin për një autor të ri shqiptar. Do t'ju japë emrin e Luljeta Lleshanakut. Kjo është e shkëlqyer — Lleshanaku është poetja më e mirë që kemi. Por ajo ka 62 vjet. Pyesni për dikë nën 40 vjeç. Librarët ngrisin supet.

Pse një boshllëk kaq i madh?

Arsyeja parë është strukturale: botimi shqiptar është një tregu i vogël. Një roman më i lexuar boton 500–800 kopje. Një autor i ri praktikisht nuk fiton asgjë nga puna e vet. Ose je profesor universiteti (pagesë jo e mjaftueshme), ose je diplomat (jo shkrimtar i plotë), ose shkon në diasporë.

Shkrimtar i ri shqiptar është një person që shkruan dy orë në mëngjes para se të shkojë në punën tjetër që vërtet e paguan. Kjo ndodh në çdo vend të vogël, por ndodh më keq këtu sepse nuk ka grant, nuk ka rezidencë, nuk ka institucion që i mbështet.

Arsyeja e dytë është kulturore. Kadareja mbetet standardi, dhe çdo autor i ri matet kundër tij. Kjo është e pabarabartë — Kadareja kishte Parisin, botuesit francezë, përkthimet në 45 gjuhë, rrjetet e kohës së komunizmit që e lanë të plotësojë një vepër të gjatë. Sot një shkrimtari i ri shqiptar i mungon e gjitha kjo.

Çfarë po ndodh jashtë vendit

Ironia është që shkrimtarët më interesantë shqiptarë të 20 viteve të fundit janë jashtë. Besnik Mustafaj në Paris. Bashkim Shehu në Barcelonë. Lindita Arapi në Gjermani. Ata shkruajnë në shqip, por libërshitjet shqiptare i trajtojnë si të huaj.

Ndoshta pas Kadaresë nuk vjen një autor i vetëm i madh. Ndoshta vjen një rrjet autorësh të vegjël, të shpërndarë, që duhet gjetur njëri-nga-njëri. Nëse libraritë shqiptare do ta lehtësonin këtë kërkim, do të bëhej një shërbim publik.

Por Kadareja mbetet më i lehtë për të shitur. Dhe kështu, letërsia shqiptare mbetet ajo.

— Redaksia ZHURMA