Antigonea jetoi rreth 150 vjet dhe Roma e shkatërroi për të mos u rindërtuar kurrë

GJIROKASTËR — Në një kishë të vogël njënefëshe, të ngritur mbi rrënojat e një qyteti që ishte braktisur prej shekujsh, dikush shtroi një mozaik me një figurë me trup njeriu dhe kokë qeni. Wikipedia shqip e identifikon atë figurë me Shën Kristoforin dhe e quan shëmbullin më të vjetër të kësaj paraqitjeje ikonografike. Kisha është e shekullit V–VI. Qyteti nën të — Antigonea — kishte pushuar së ekzistuari rreth katërqind vjet më parë.

Pse ka rëndësi

• Antigonea u themelua në shekullin III p.e.s. nga mbreti Pirro i Epirit; rrënojat ndodhen 14 kilometra nga Gjirokastra, mbi kodrën e Jermës pranë fshatit Saraqinisht, sipas Wikipedia-s shqip.
• Qyteti zinte 45 hektarë me plan urbanistik hipodamik dhe mure rrethuese 4 kilometra të gjata — një nga sitet më të mëdha antike në territorin shqiptar.
• Sot funksionon si Park Arkeologjik; klankosova.tv, gazetablic.com dhe gazetametro.net e përshkruajnë si një nga pasuritë kryesore të trashëgimisë kulturore në Shqipëri.

Tre portale e botuan këtë muaj të njëjtën histori me të njëjtin titull: Qyteti shqiptar që lindi nga dashuria dhe u shua nga urrejtja. klankosova.tv, gazetablic.com dhe gazetametro.net e kredituan të tri tvklan.al-in. Formula e titullit nuk është e tvklan.al-it: sipas Wikipedia-s shqip, ajo i atribuohet historianit të lashtësisë Plutarkut, i cili e përshkroi Antigonenë si qytetin që lindi nga dashuria dhe u shkatërrua nga urrejtja. Asnjëri nga tre tekstet e botuara nuk e përmend Plutarkun — as dashurinë, as urrejtjen.

Dashuria është pjesa që Wikipedia shqip e rrëfen me hollësi. Pirroja u rëzua nga froni në moshën 17-vjeçare pas një kryengritjeje, kaloi në shërbim të mbretit Demetër të Maqedonisë dhe më pas në oborrin e Ptolemeut në Egjipt. Atje tërhoqi vëmendjen e mbretëreshës Berenice, e cila e përzgjodhi mes princërve të tjerë për të martuar të bijën, Antigonenë. Me mbështetjen e gruas mblodhi të holla dhe ushtri, u kthye në Epir dhe rimori fronin. Në shenjë mirënjohjeje themeloi dy qytete me emrat e të dyjave: Berenïkën në Thesproti dhe Antigonenë në Antitani.

Urrejtja erdhi nga Roma. Pas fitores kundër ushtrive maqedonase të Filipit V, Senati urdhëroi ndëshkimin e epirotëve që kishin luftuar si aleatë të Maqedonisë; konsulli Pal Emili kreu plaçkitjen dhe shkatërrimin e 70 qyteteve të Epirit dhe të Ilirísë, mes tyre edhe Antigonenë. Qyteti nuk u rindërtua më kurrë. Vlen të shënohet se i njëjti tekst i Wikipedia-s shqip jep dy data që nuk përputhen — 168 p.e.s. për plaçkitjen dhe 167 p.e.s. për fitoren përfundimtare pas së cilës erdhi ndëshkimi — dhe po ashtu dy data themelimi, 295 dhe rreth 290 p.e.s. Lexuesi që niset nga burimi më i lexuar në shqip për Antigonenë nuk ka si ta zgjidhë këtë vetë.

Çfarë ka nën dhe' dhe çfarë doli në shtyp

Materiali që mungon në tre artikujt është pikërisht ai që e bën siten të rëndësishëm. Sipas përshkrimit të Wikipedia-s shqip, pllaja 45-hektarëshe ishte e ndarë në zonën qendrore të banuar, Agoranë në veri, Akropolin dhe Basileinë të veçuara me mure në pjesën më të lartë të kodrës, dhe Euhorionin në perëndim — hapësira e rezervuar për strehimin e popullsisë fshatare në rast lufte. Një rrugë qendrore 900 metra e gjatë dhe 4,8 metra e gjerë, me drejtim Lindje–Perëndim, priste një tjetër me drejtim Veri–Jug prej 6,8 metrash, duke krijuar blloqe banimi 51 x 102 metra. Muret rrethuese katër kilometra të gjata ishin nga blloqe gurësh të latuar, me kulla katërkëndëshe në hyrjet kryesore. Në Agora gërmimet nxorën një portik me kolonadë dorike 60 metra të gjatë, dhe pranë tij pjesë të një skulpture bronzi të një kalorësi që, sipas të njëjtit burim, mund t'i jetë kushtuar Pirros. Në banesat e zbuluara u gjetën punishte metalesh dhe përpunimi lëkurësh. Identifikimi përfundimtar i vendëndodhjes u bë i mundur nga teserat prej bronzi me mbishkrimin greqisht Antigoneion, që shërbenin si hyrje në teatër ose në festat publike. Gërmimet e para nisën në prag të Luftës së Parë Botërore dhe mbajnë emrin e S. Evangelidhit.

Krahasimi është i thjeshtë për t'u bërë: të tre portalet tier-1 botuan rreth një qind fjalë, prej të cilave shumica janë mbiemra — “pasuri e çmuar”, “simbol i rëndësishëm i historisë, kulturës dhe identitetit kombëtar”. Gazetablic.com dhe gazetametro.net shtuan vetëm një fjali gjeografike për kodrat mbi luginën e Drinos. Asnjëri nuk dha një masë, një datë gërmimi, një emrë arkeologu apo mozaikun e Shën Kristoforit me kokë qeni. Kështu funksionon sot mbulimi i trashëgimisë në shtypin shqiptar: një tekst i vetëm nga një televizion, i shpërndarë pa shtesë në tre portale, me një titull që premton një rrëfim dashurie dhe urrejtjeje të cilin trupi i artikullit nuk e tregon fare.

Antigonea kontrollonte atë që në antikitet quheshin ngushticat e Antigonesë, sipas Wikipedia-s shqip, dhe pikërisht ky pozicion e bëri shpëjt qendër të rëndësishme — dhe më pas shënjestër. Një qytet që zgjati rreth 150 vjet ka lënë më shumë material të dokumentuar sesa ka botën shtypi për të. Parku Arkeologjik ekziston; mungon gazetaria që e përshkruan.

Burimet:

• klankosova.tv — ribotoi tekstin e tvklan.al për themelimin e Antigonesë nga Pirroja dhe statusin e saj si park arkeologjik
• gazetablic.com — po ai tekst, me pozicionimin e sitit mbi kodrat që mbizotërojnë luginën e Drinos
• gazetametro.net — versioni i tretë i të njëjtit burim, me kreditim të shprehur për tvklan.al
• Wikipedia (shqip) — Antigonea: Plutarku, martesa me Antigonenë, shkatërrimi nga Pal Emili, planimetria 45-hektarëshe dhe mozaiku i Shën Kristoforit

— Redaksia ZHURMA