Trifon Xhagjika u pushkatua më 1963 për poezi — varri ende i panjohur

Muzeu Historik Kombëtar në Tiranë kujton Trifon Xhagjikën, poetin dhe gazetarin shqiptar të lindur më 29 prill 1932 në Peshtan, afër Tepelenës. Nëntëdhjetë e katër vjet pasi lindi, dhe gjashtëdhjetë e dy vjet pasi u pushkatua nga regjimi komunist, Xhagjika mbetet një nga figurat më tragjike të letërsisë shqipe të shekullit të njëzetë.

Jeta dhe vepra

Trifon Xhagjika u rrit në Peshtan, fshat i vogël ku Vjosa ndan Këlcyrën me Tepelenën. Familja e tij, me bindje noliste, kishte vendosur t'i mbante fëmijët shqiptarë — edhe pse të krishterë ortodoksë — pa mësuar greqishtën, si rezistencë ndaj pretendimeve se shqiptarët ortodoksë të jugut ishin gjoja grekë. Kjo qëndresë kulturore e hershme do ta ndikonte thellë.

Pas studimeve në Normalen e Elbasanit, ai u diplomua si oficer artilerie kundërajrore dhe punoi si redaktor në gazetën ushtarake Luftëtari. Letërsia e mbante. Në vitin 1959 botoi vëllimin e parë poetik, Gjurmët, që i hapi rrugën si zë i ri dhe i guximshëm i poezisë shqipe. Bashkë me kompozitorin Kostandin Trako shkroi edhe himnin e Shkollës së Bashkuar të Oficerëve.

Gjyqi dhe fjalët e fundit

Gushtit të 1963-s, bashkë me një grup miqsh, Xhagjika u arrestua. Akuza: bindje sovjetike, qëndrim kundër linjës zyrtare të Partisë. Dënimi: pushkatim. Kur trupi gjykues i la minutat e fundit, Xhagjika nuk iu lut. Recitoi:

E pashë Atdheun lakuriq,
(vetëm pa miq e shokë)
mundohej të këpusë një degë dafinë
nga lavdia e shekujve…

Dhjetorin e 1963-s, vendimi u ekzekutua. Ishte 31 vjeç.

Plagë e hapur: varri i panjohur

Gjashtëdhjetë e dy vjet pas pushkatimit, familja e Trifon Xhagjikës ende nuk di ku janë eshtrat e tij. Vendvarrosja mbetet e panjohur — e fshehur, si kaq shumë plagë të tjera të diktaturës. Ky boshllëk nuk është vetëm familjar; është institucional. Shteti shqiptar i dha Trifon Xhagjikës titullin "Martir i Demokracisë" në vitin 1994 — por nuk i ka dhënë familjes asnjë varr ku të vënë lule.

Çfarë do të thotë institucioni kur kujton

Muzeu Historik Kombëtar nuk bëri sot vetëm akt ceremonial. Nëse institucionet kulturore mbeten të vetmet që e mbajnë gjallë kujtesën e disidentëve letrarë, kjo tregon njëherësh dy gjëra: se kujtesa po ruhet diku, dhe se hapësira politike për ta pranuar plotësisht nuk ekziston ende.

Trifon Xhagjika ndodhet sot në dy vëllime të botuara pas vitit 1990 — Atdheu lakuriq dhe Poezia — dhe në dorëshkrime të sistemuara me vonesë. Letërsisë shqipe i ka munguar dikush si ai: poeti-oficer, redaktori, gazetari, që zgjodhi vargjet si armë të fundit. Trashëgimia e tij nuk është vetëm letrare — është edhe etike: dëshmia se fjala mund të vijë para plumbit.

Burim: ATSH, Wikipedia (shqip)

— Redaksia ZHURMA